Hızlı Arama
Potasyum Dikromat, K₂Cr₂O₇ formülüne ve 294,18 g/mol molekül ağırlığına sahip, CAS No 7778-50-9 ve EC No 231-906-6 kayıtlarıyla tanımlanan inorganik bir krom(VI) tuzudur. Turuncu-kırmızı kristaller hâlinde bulunur, kokusuzdur, suda çözünür ve higroskopik değildir. Güçlü yükseltgen karakterlidir; sulu çözeltisi asidiktir. Ticarette analitik reaktif, birincil standart ve teknik kalitelerde sunulur.
Potasyum bikromat adıyla da bilinen bu tuz, asidik ortamda altı değerlikli kromun üç değerlikli kroma indirgenmesi sırasında elektron alarak yükseltgen etki gösterir; turuncu çözelti bu sırada yeşile döner. Bu özellik titrasyonlarda, kimyasal oksijen ihtiyacı tayininde ve organik yükseltgeme tepkimelerinde kullanılır. Kuru kristal hâlde kararlıdır ve yaklaşık 398 °C’de erir.
Potassium Dichromate adıyla da aranan bu ürün laboratuvar, deri, pigment, baskı ve metal yüzey işleme alanlarında kullanılmıştır. Altı değerlikli krom içerdiğinden kanserojen ve toksiktir; kullanım amacı ve mevzuat durumu birlikte değerlendirilmelidir. Bu ürün ATAMAN KİMYA’dan tedarik edilebilir; ürün seçimi, teknik bilgi ve tedarik talepleri için ATAMAN KİMYA ile iletişime geçilmesi önerilir.
POTASYUM DİKROMAT NEDİR?
Potasyum Dikromat, dikromik asidin potasyum tuzu olan ve altı değerlikli krom içeren inorganik bir bileşiktir. Turuncu-kırmızı kristalleri suda çözünür, etanol ve asetonda çözünmez. Güçlü yükseltgen niteliği nedeniyle uzun süredir laboratuvarlarda ve sanayide kullanılmaktadır.
Madde doğada lópezit adıyla çok nadir bir mineral olarak bulunur. Ticari ürün ise doğal kaynaktan değil, sentetik yoldan üretilir.
Üretim, krom cevheri olan kromitin alkali karbonat veya hidroksit ile havada kavrulmasıyla başlar. Oluşan kromat asitlendirilerek sodyum dikromata dönüştürülür. Sodyum dikromat potasyum klorürle tepkimeye sokulduğunda daha az çözünen potasyum dikromat kristallenerek ayrılır.
Dünyada sodyum dikromat çok daha büyük miktarlarda üretilir ve birçok endüstriyel kullanımda potasyum tuzunun yerini almıştır. Potasyum dikromat ise higroskopik olmaması sayesinde özellikle laboratuvarlarda ve duyarlı uygulamalarda tercih edilir.
Altı değerlikli krom içeren Potasyum Dikromat, en yakından izlenen kimyasallardan biridir. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) krom(VI) bileşiklerini insanlar için kanserojen, yani Grup 1 olarak sınıflandırır. Avrupa’da madde, çok yüksek önem arz eden maddeler ve yetkilendirme listesi kapsamındadır.
Bu nedenle ürün yalnızca eğitimli personelin, uygun mühendislik kontrolleri ve kişisel koruyucu donanımla çalıştığı yerlerde, ilgili mevzuata uygun olarak kullanılmalıdır. Mümkün olan uygulamalarda daha az tehlikeli alternatifler değerlendirilmelidir.
POTASYUM DİKROMAT’IN YAYGIN ÜRÜN VE KİMYASAL ADLARI:
Potasyum Dikromat
Potassium Dichromate
Potasyum bikromat
Potassium Bichromate
Dipotasyum dikromat
Dipotassium dichromate
Dipotassium bichromate
Potasyum dikromat(VI)
Potassium dichromate(VI)
Dikromik asit dipotasyum tuzu
Dichromic acid, dipotassium salt
Potassium dichromate ACS
Potassium dichromate reagent grade
Potassium dichromate AR
Potassium dichromate technical grade
Potassium dichromate primary standard
Kaliumdichromat
Kaliumbichromat
Dichromate de potassium
Bichromate de potassium
Dicromato de potasio
Bicromato de potasio
Dicromato di potassio
Lópezit (doğal mineral hâli)
K₂Cr₂O₇
Bu adların büyük bölümü aynı maddeyi farklı yazım biçimleri, diller veya kalite sınıfları açısından anar. Dikromat ve bikromat aynı anyonu ifade eder; bikromat eski ve ticari bir kullanımdır, günümüz adlandırmasında dikromat tercih edilir.
Potassium Dichromate ve Kaliumdichromat İngilizce ve Almanca adlardır; Dichromate de potassium, Dicromato de potasio ve Dicromato di potassio ise Fransızca, İspanyolca ve İtalyanca karşılıklarıdır.
ACS, AR, reagent grade ve primary standard ifadeleri kimyasal kimliği değil, kalite sınıfını bildirir. Primary standard, titrasyon çözeltilerinin hazırlanmasında doğrudan tartılarak kullanılabilecek yüksek saflıktaki kaliteyi anlatır.
Ürün adlarındaki benzerlik yanıltıcı olabilir. Potasyum kromat (K₂CrO₄, CAS No 7789-00-6) sarı renklidir ve ayrı bir maddedir. Sodyum dikromat (CAS No 7789-12-0), amonyum dikromat (CAS No 7789-09-5) ve krom trioksit (CAS No 1333-82-0) de farklı kayıtlara ve özelliklere sahiptir.
Potasyum krom şapı ise üç değerlikli kromun tuzudur ve Potasyum Dikromat ile karıştırılmamalıdır. Satın alma taleplerinde ürün adının yanında CAS numarası da belirtilmelidir.
Çözelti olarak satılan ürünler katı ürünle aynı maddeyi içerse de ayrı sınıflandırma ve taşıma kurallarına sahip olabilir. Çözelti alınacaksa derişim ve çözücü ortam ayrıca belirtilmelidir.
POTASYUM DİKROMAT’IN CAS NO, EC / EINECS NO VE KİMYASAL TANIMLAMA
Ürün adı: Potasyum Dikromat / Potassium Dichromate
Kimyasal adı: Dipotasyum dikromat; dikromik asit dipotasyum tuzu
CAS No: 7778-50-9
EC / EINECS No: 231-906-6
Moleküler formül: K₂Cr₂O₇
Molekül ağırlığı: 294,18 g/mol
Kimyasal sınıfı: İnorganik dikromat tuzu; altı değerlikli krom (krom(VI)) bileşiği
Temel işlevleri: Yükseltgen madde, redoks titrasyonlarında standart, kimyasal oksijen ihtiyacı tayininde yükseltgen reaktif, spektrofotometre kalibrasyon standardı, krom(VI) kaynağı, krom(III) tuzlarının ara ürünü
Avrupa Birliği sınıflandırma ve etiketleme kaydında indeks numarası 024-002-00-6’dır. Gümrük tarife pozisyonu çoğunlukla 2841.50 altındadır.
Kimlik bilgileri verilirken ürünün formu dikkate alınmalıdır. 7778-50-9 numarası katı Potasyum Dikromat için kullanılır; çözeltiler ve karışımlar ayrı sınıflandırılabilir.
CAS numarası ürünü doğru maddeyle eşleştirmek için gereklidir; ancak ürünün belirli bir uygulama için uygun veya mevzuata uyumlu olduğunu tek başına göstermez.
Potasyum Dikromat bir gıda katkı maddesi değildir ve kozmetik bileşeni olarak kullanılmaz. Bu nedenle bu madde için gıda katkı numarası veya INCI adı verilmemiştir.
POTASYUM DİKROMAT’IN KİMYASAL YAPISI VE MOLEKÜLER ÖZELLİKLERİ
Potasyum Dikromat, iki potasyum katyonu (K⁺) ile dikromat anyonunun (Cr₂O₇²⁻) oluşturduğu iyonik bir tuzdur. Katı hâlde bu iyonlar kristal örgüde bir arada tutulur; suda çözündüğünde K⁺ ve dikromat iyonlarına ayrışır.
Dikromat anyonu, bir oksijen atomunu paylaşan iki dörtyüzlü (tetrahedral) CrO₄ biriminden oluşur. Yapı pirofosfat iyonuna benzer: Cr–O–Cr köprüsünün iki yanında her krom atomuna üçer uç oksijen bağlıdır.
Her krom atomu +6 yükseltgenme basamağındadır. Bu, kromun en yüksek değerliğidir ve d orbitallerinde elektron bulunmaz. Bu elektron eksikliği, kromun elektron kabul etme eğilimini, yani yükseltgen gücünü açıklar.
Cr–O bağları kovalent karakter taşır ve negatif yük anyon üzerinde dağılmıştır. Potasyum ile dikromat arasındaki bağ ise iyoniktir. Bu nedenle madde iyonik bir kristaldir ve suda kolayca iyonlarına ayrışır.
Dikromat iyonunun sulu ortamda pH’a bağlı bir dengesi vardır: Cr₂O₇²⁻ + H₂O ⇌ 2 HCrO₄⁻ ⇌ 2 CrO₄²⁻ + 2 H⁺. Asidik ortamda turuncu dikromat, bazik ortamda sarı kromat baskındır. Çözeltiye alkali eklendiğinde renk turuncudan sarıya döner.
Polarite açısından madde iyonik ve hidrofiliktir; organik çözücülerde çözünmez. Sulu çözeltisi, hidrojenkromat dengesi nedeniyle asidik tepki verir. Bu nedenle çözeltinin pH’ı derişime göre yaklaşık 3,5–4 aralığında bulunur.
Asıl önemli özellik redoks karakteridir. Asidik ortamda dikromat altı elektron alarak iki Cr³⁺ iyonuna indirgenir: Cr₂O₇²⁻ + 14 H⁺ + 6 e⁻ → 2 Cr³⁺ + 7 H₂O. Standart indirgenme potansiyeli yaklaşık +1,33 V’tur.
Bu potansiyel dikromatı permanganattan daha seçici, ancak birçok organik ve inorganik maddeyi yükseltgeyebilecek kadar güçlü yapar. Cr(VI) turuncu, Cr(III) yeşil renklidir; bu renk değişimi tepkimenin görsel göstergesi olarak kullanılır.
Katı Potasyum Dikromat oda sıcaklığında kararlıdır. Yaklaşık 500 °C üzerinde oksijen açığa çıkararak bozunur; ürünler arasında potasyum kromat ve krom(III) oksit bulunur.
Soğukta derişik sülfürik asitle krom trioksit (kromik anhidrit), hidroklorik asitle ise kromil klorür gibi türler oluşabilir. Bu nedenle asitlerle karıştırma işlemleri yalnızca kontrollü koşullarda ve uzman personelce yapılmalıdır.
Reaksiyonlara katılımı etkileyen yapısal faktörler üç başlıkta özetlenebilir. Birincisi kromun yüksek yükseltgenme basamağı ve oksijen açısından zengin yapıdır. İkincisi pH’a bağlı dikromat–kromat dengesidir. Üçüncüsü ortamdaki indirgen madde ve asit varlığıdır.
POTASYUM DİKROMAT’IN FİZİKSEL VE KİMYASAL ÖZELLİKLERİ
Genel teknik özellikler:
Değerler üreticiye, kaliteye ve ölçüm yöntemine göre değişebilir; aşağıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve üreticiye özgü TDS ile SDS belgelerinin yerine geçmez.
Fiziksel görünüm: Turuncu-kırmızı, kokusuz kristal veya kristal toz
Kimyasal karakter: Güçlü yükseltgen; altı değerlikli krom tuzu; sulu çözeltisi asidik
Moleküler formül: K₂Cr₂O₇
Molekül ağırlığı: 294,18 g/mol
CAS No: 7778-50-9
EC / EINECS No: 231-906-6
Saflık (assay): Analitik reaktif kalitelerde genellikle en az yüzde 99,9; ACS reaktif kalitesinde en az yüzde 99; bazı teknik kalitelerde en az yüzde 99,7 olarak verilir. Bunlar kalite sınıfına ve üreticiye bağlı spesifikasyon sınırlarıdır. Ulusal metroloji kuruluşlarının birincil standart olarak sertifikalandırdığı kalitede saflık yüzde 99,99 düzeyine ulaşır
Yoğunluk: Katı için yaklaşık 2,68 g/cm³ (20 °C)
Yığın yoğunluğu: Kaliteye ve forma göre değişir; bazı analitik kalitelerde yaklaşık 1250 kg/m³ olarak verilir
Suda çözünürlük: Çoğu belgede 20 °C’de yaklaşık 115–125 g/L olarak bildirilir ve sıcaklıkla belirgin biçimde artar. Bazı güvenlik bilgi formlarında 29,4 g/L gibi çok daha düşük bir değer de görülür. Etanol ve asetonda çözünmez
pH (sulu çözelti): Derişime bağlıdır; yaklaşık 29 g/L’lik çözeltide 3,5–5,0, 100 g/L’lik çözeltide yaklaşık 3,6 olarak bildirilir
Bozunma: Yaklaşık 398 °C’de erir; yaklaşık 500 °C üzerinde oksijen açığa çıkararak bozunur
Nem: Higroskopik değildir; analitik kalitelerde kurutma kaybı genellikle en çok yüzde 0,05
Demir (Fe) içeriği: Analitik kalitelerde genellikle en çok yüzde 0,001
Ağır metaller (Pb, Cu vb.): Analitik kalitelerde kurşun için en çok yüzde 0,005, bakır için en çok yüzde 0,001 verilir; teknik kalitelerde sınırlar üreticiye bağlıdır
Klorür içeriği: Analitik kalitelerde en çok yüzde 0,001; bazı teknik kalite spesifikasyonlarında yaklaşık yüzde 0,07
Reaktivite: Güçlü yükseltgendir; indirgen maddeler, organik ve yanıcı malzemelerle şiddetli tepkime verebilir. Hidrazin ve hidroksilaminle patlayıcı tepkime verdiği bildirilir. Asitlerle temasında krom trioksit veya zehirli gaz türleri oluşabilir
Kısa Fiziksel Özellikler Açıklaması
Potasyum Dikromat kuru ve kapalı ambalajda kararlıdır. Ancak veri sayfalarında yer alan bazı fiziksel sabitler ilk bakışta çelişkili görünebilir. Bu farkların çoğu ölçüm koşulundan veya belgedeki tanım farklarından kaynaklanır.
Çözünürlük için çoğu belge 20 °C’de yaklaşık 115–125 g/L değerini verir; uluslararası kimyasal güvenlik kartında 100 mL suda 12 g bildirilir. Bazı SDS’lerde ise 29,4 g/L gibi çok daha düşük bir değer yer alır.
Bu nedenle çözünürlük bilgisi alınırken sıcaklık ve ölçüm koşulu kontrol edilmelidir. Kritik hesaplarda üreticinin kendi belgesi esas alınmalıdır.
Erime noktası yaklaşık 398 °C olarak verilir. Bazı belgelerde 500 °C kaynama noktası olarak yazılsa da madde bu sıcaklıkta kaynamaz, bozunur.
Sulu çözeltinin pH değeri derişime bağlıdır. Yaklaşık 29 g/L’lik çözeltide pH 3,5–5,0, 100 g/L’lik çözeltide yaklaşık 3,6 bulunur. Bu nedenle pH, ölçüm koşulları belirtilmeden tek bir değer olarak verilmemelidir.
Yoğunluk ile yığın yoğunluğu birbirinden ayrı özelliklerdir. Katı maddenin yoğunluğu yaklaşık 2,68 g/cm³’tür. Yığın yoğunluğu ise parçacıklar arasındaki boşluğu da içerdiğinden daha düşüktür.
Ağır metal, demir ve klorür değerleri maddenin doğasında sabit özellikler değil, üretim ve saflaştırma kalitesine bağlı parametrelerdir. Bu değerler her zaman üreticinin TDS ve COA belgelerinden kontrol edilmelidir.
POTASYUM DİKROMAT MOLEKÜLER DÜZEYDE NASIL ÇALIŞIR?
Potasyum Dikromat’ın temel etkisi, asidik ortamda altı değerlikli kromun üç değerlikli kroma indirgenmesidir. Gereken protonlar ortamdan sağlanır: Cr₂O₇²⁻ + 14 H⁺ + 6 e⁻ → 2 Cr³⁺ + 7 H₂O. Bu nedenle yükseltgen güç asit derişimiyle birlikte artar.
Dikromat bu elektronları ortamdaki indirgen maddeden alır. Demir(II) için tepkime Cr₂O₇²⁻ + 6 Fe²⁺ + 14 H⁺ → 2 Cr³⁺ + 6 Fe³⁺ + 7 H₂O şeklindedir. Tepkime hızlı ve stokiyometrisi bilinen bir tepkimedir.
Bu nedenle titrimetrik analizde kullanılır. Bitiş noktası difenilamin sülfonat veya ferroin gibi redoks göstergeleriyle belirlenir.
Maddenin yüksek saflıkta kristallendirilebilmesi, higroskopik olmaması ve çözeltilerinin uzun süre kararlı kalması, onu birincil standart olarak kullanışlı hâle getirir.
Kimyasal oksijen ihtiyacı (KOİ) tayininde numunedeki yükseltgenebilir organik madde, kuvvetli sülfürik asit ortamında ve yüksek sıcaklıkta fazla dikromatla yükseltgenir. Organik karbon karbondioksite dönüşürken Cr(VI), Cr(III)’e indirgenir.
Harcanan dikromat miktarı, oksijen eşdeğeri olarak KOİ değerini verir. Klorür girişimini önlemek için cıva(II) sülfat, düz zincirli alifatik bileşiklerin yükseltgenmesi için ise gümüş sülfat katalizör olarak kullanılır.
Organik sentezde asidik dikromat birincil alkolleri aldehitlere veya karboksilik asitlere, ikincil alkolleri ketonlara yükseltger; üçüncül alkoller etkilenmez. Etkin türler çoğunlukla sülfürik asit varlığında oluşan krom trioksit türleridir.
Turuncunun yeşile dönmesi, aldehit ile keton ayırımı gibi klasik testlerde tepkimenin gerçekleştiğini gösterir.
Fotomekanik işlemlerde dikromat, ışık altında jelatin veya gom arapça gibi kolloidleri çapraz bağlayarak çözünmez hâle getirir. Işık Cr(VI)’yı Cr(III)’e indirgerken kolloid zincirleri arasında bağlar oluşur ve ışık alan bölgeler sertleşir.
Deri tabaklamada asıl etkin tür Cr(III)’tür. Dikromat önce indirgenerek krom(III) tuzlarına dönüştürülür; bu tuzlar kolajen liflerindeki karboksil gruplarıyla bağ kurarak deriyi çürümeye dayanıklı hâle getirir.
Biyolojik düzeyde Cr(VI), kromat benzeri yapısı sayesinde hücre zarından kolayca geçebilir. Hücre içinde askorbat ve glutatyon gibi moleküllerle indirgenirken reaktif ara ürünler ve serbest radikaller oluşur.
Sonuçta oluşan Cr(III) DNA ve proteinlerle kalıcı bağlar kurar. Bilimsel yayınlarda bu süreç, Cr(VI)’nın mutajen ve kanserojen olmasının temel açıklaması olarak kabul edilir. Cr(III) ise zayıf emilir ve çok daha düşük toksisiteye sahiptir.
Çevrede Cr(VI) genellikle organik madde ve demir(II) gibi indirgenlerle Cr(III)’e indirgenir. Çözünür ve hareketli olan Cr(VI) ise yüzey ve yeraltı sularında risk oluşturabilir.
POTASYUM DİKROMAT HANGİ SEKTÖRLERDE KULLANILIR?
Potasyum Dikromat, analitik kimyadan deri ve pigment sanayisine kadar uzanan bir kullanım geçmişine sahiptir. Altı değerlikli krom kısıtlamaları nedeniyle günümüzde birçok alanda kullanımı daralmıştır. Aşağıda başlıca sektörler ve her birindeki işlev özetlenmiştir.
Laboratuvar ve analitik kimya
Redoks titrasyonlarında standart çözelti, kimyasal oksijen ihtiyacı tayininde yükseltgen reaktif, spektrofotometre kalibrasyonunda referans madde ve alkol tayini gibi klasik yöntemlerde reaktif olarak kullanılır.
Pigment ve boya
Krom sarısı ve turuncusu gibi krom pigmentlerinin üretiminde krom kaynağı olarak kullanılır. Krom bileşikleri cam ve seramik renklendirmede de yer alır.
Deri ve tabaklama
Doğrudan tabaklayıcı olmaktan çok, potasyum krom şapı gibi krom(III) tuzlarının hazırlanmasında başlangıç maddesidir.
Fotoğraf, litografi ve baskı
Dikromatlı jelatin ve gom bikromat gibi klasik baskı işlemlerinde ışığa duyarlılaştırıcı olarak kullanılır. Litografi ve serigrafi alanında da geçmişte yer almıştır.
Ahşap boyama ve koruma
Ahşaptaki tanenlerle tepkimeye girerek özellikle maun gibi türlerde koyu kahverengi tonlar verdiği için ahşap lekelemede kullanılmıştır. Bazı ahşap koruyucu sistemlerde de krom bileşikleri yer almıştır.
Metal yüzey işlemleri
Kromat dönüşüm kaplamalarında, pasivasyon çözeltilerinde ve kromik asit hazırlanmasında krom(VI) kaynağı olarak kullanılır. Havacılık ve savunma gibi sınırlı alanlarda sürmektedir.
Organik sentez ve kimya sanayisi
Alkollerin yükseltgenmesi ve kinon eldesi gibi sentezlerde, ayrıca katalizör ve krom bileşiklerinin ara ürünü olarak kullanılır.
Piroteknik ve kibrit
Güçlü yükseltgen niteliği nedeniyle piroteknik karışımlarda ve kibrit başı bileşimlerinde yükseltgen olarak yer almıştır. Bu kullanımlar günümüzde sınırlıdır.
Çimento ve inşaat (istenmeyen kaynak)
Çimentoda altı değerlikli krom bir katkı değil, ham madde ve klinker kaynaklı bir safsızlıktır. Bu nedenle çimentoda çözünür krom(VI) sınırlandırılmış, demir(II) sülfat gibi indirgeyiciler kullanılmıştır.
Bütün bu alanların her biri için ürünün kalite sınıfı, belgeleri ve mevzuat uygunluğu ayrı değerlendirilmelidir.
POTASYUM DİKROMAT KOZMETİK, GIDA VE İLAÇ UYGULAMALARINDA KULLANILIR MI?
Kozmetik uygulamalar
Hayır. Potasyum Dikromat kozmetik ürünlerde bileşen olarak kullanılmaz. Altı değerlikli krom bileşikleri kozmetikte kullanımı yasaklanan veya kısıtlanan maddeler arasındadır; örneğin Kanada’nın kozmetik madde listesinde krom(VI) yasaklıdır.
Avrupa Birliği ve Türkiye kozmetik mevzuatındaki yasaklı madde listeleri ayrıca kontrol edilmelidir. Üç değerlikli bir bileşik olan krom oksit gibi renklendiriciler farklı maddelerdir ve kendi mevzuat koşullarına tabidir.
Avrupa’daki denetim çalışmalarında dekoratif kozmetiklerde iz düzeyde krom saptanmıştır. Bu durum Potasyum Dikromat kullanıldığı anlamına gelmez.
Gıda uygulamaları
Hayır. Potasyum Dikromat bir gıda katkı maddesi değildir, E kodu yoktur ve gıdaya doğrudan veya dolaylı katkı olarak eklenemez.
Gıda ve içecek alanındaki rolü analitiktir. Örneğin alkollü içeceklerde alkol tayini gibi klasik yöntemlerde reaktif olarak kullanılmıştır.
İçme suyunda toplam krom için Dünya Sağlık Örgütü ve Kanada’da rehber değer olarak 50 µg/L (0,05 mg/L) kullanılır. Bu değerler, altı değerlikli kromun sağlık etkilerine dayanır.
İlaç uygulamaları
Hayır. Potasyum Dikromat ilaç etkin maddesi veya yardımcı maddesi olarak kullanılmaz.
Tıbbi alanda iki yerde karşımıza çıkar. Birincisi, deri alerji yama testi serilerinde krom alerjisini saptamak için vazelin içinde yaklaşık yüzde 0,25–0,5 derişimde bir alerjen olarak kullanılmasıdır.
İkincisi, farmakope kapsamındaki spektrofotometre doğrulamalarında referans madde olmasıdır. Bu kullanımlar ilaç formülasyonu değildir.
Bir kimyasalın analitik veya tanısal kullanımı, onun gıda, kozmetik veya ilaç içeriği olarak kullanılabileceği anlamına gelmez.
POTASYUM DİKROMAT ENDÜSTRİYEL UYGULAMALARI
Potasyum Dikromat’ın endüstriyel kullanımı, güçlü yükseltgen olma ve krom kaynağı olma özelliklerine dayanır. Aşağıdaki başlıklar ürünün işlevini, tercih nedenlerini ve sınırlarını uygulama bazında anlatır.
Titrimetrik analiz ve birincil standart
Potasyum Dikromat, demir(II) tayini ve çok sayıda indirgen maddenin analizinde standart çözelti kaynağı olarak kullanılır. Yüksek saflıkta bulunması, higroskopik olmaması ve çözeltilerinin kararlılığı bu amaç için tercih nedenleridir.
Standart çözelti tartım yoluyla doğrudan hazırlanabildiği için ayrıca ayar işlemi gerektirmez. Sınırlama, kromun toksik ve kanserojen olmasıdır; atık çözeltilerin ayrı yönetilmesi gerekir. Permanganat, seryum(IV) veya iyodat gibi yükseltgenler alternatif olabilir.
Kimyasal oksijen ihtiyacı (KOİ) tayini
Atık su, yüzey suyu ve arıtma tesisi çıkış sularında KOİ, dikromat yöntemiyle ölçülür. Yöntem Standard Methods 5220 ve ISO 6060 gibi standartlara dayanır ve yükseltgenebilir organik kirliliği oksijen eşdeğeri olarak verir.
Dikromat yöntemi geniş bir bileşik yelpazesini yükseltgediği için yaygındır. Buna karşılık Cr(VI), cıva ve gümüş içeren atık oluşturur; bu atığın ayrı toplanması ve bertarafı gerekir.
Klorür derişimi çok yüksek örneklerde yöntem uygulanamaz. Toplam organik karbon ölçümü, permanganat indeksi ve dikromat içermeyen test kitleri tamamlayıcı seçeneklerdir.
Spektrofotometre kalibrasyonu
Asidik Potasyum Dikromat çözeltileri, ultraviyole bölgede 235, 257, 313 ve 350 nm gibi dalga boylarında bilinen özgül soğurma değerleri verdiği için spektrofotometrelerin absorbans doğruluğunu denetlemekte kullanılır.
Bu kullanım için farmakope kalitesinde hazır kalibrasyon çözeltileri ve ulusal metroloji kuruluşlarının sertifikalı kristal standartları bulunur. Kullanıcı kendi çözeltisini hazırlayacaksa kristalin saflığı belgeli olmalıdır.
Pigment üretimi
Dikromat, kurşun kromat gibi krom sarısı ve turuncusu pigmentlerin ve diğer krom pigmentlerinin hazırlanmasında krom kaynağı olarak kullanılan hammaddelerden biridir.
Kurşun ve krom(VI) içeren pigmentler birçok bölgede kısıtlanmaktadır. Bizmut vanadat ve organik sarılar gibi kurşunsuz ve krom(VI) içermeyen pigmentler bu alanda alternatif olarak kullanılır.
Deri tabaklama
Deri sanayisinde Potasyum Dikromat doğrudan tabaklayıcı değil, krom(III) tuzlarının hazırlanmasında kullanılan bir başlangıç maddesidir. Potasyum krom şapı gibi üç değerlikli tuzlar bu yolla elde edilir.
Bugün krom tabaklama ağırlıklı olarak hazır krom(III) sülfat ile yapılır. Tabaklanmış derilerdeki Cr(VI) kalıntısı ise ciltle temas eden deri ürünlerinde AB’de 3 mg/kg ile sınırlandırılmıştır.
Fotoğraf, litografi ve serigrafi
Dikromatlı jelatin ve gom bikromat gibi klasik baskı işlemlerinde Potasyum Dikromat ışığa duyarlılaştırıcı olarak kullanılır. Işık alan bölgeler sertleşerek çözünmez hâle gelir, geri kalan kısım yıkanarak uzaklaştırılır.
Bu işlemler bugün ağırlıklı olarak sanatsal alternatif baskı ve özel litografi alanında sürmektedir. Sanayide fotopolimer ve diazo esaslı duyarlılaştırıcılar dikromatın yerini büyük ölçüde almıştır.
Ahşap boyama ve koruma
Potasyum Dikromat ahşaptaki tanenlerle tepkimeye girerek özellikle maun gibi türlerde derin kahverengi tonlar verir. Bu nedenle ahşap lekeleme çözeltilerinde kullanılmıştır.
Koruyucu amaçlı ahşap emprenye sistemlerinde krom içeren formülasyonlar çürüme ve böceğe karşı kullanılmıştır. Çevre ve sağlık kaygıları nedeniyle bu alan daralmış, krom içermeyen bakır esaslı koruyucular yaygınlaşmıştır.
Metal yüzey işlemleri
Dikromat, kromat dönüşüm kaplamalarında, pasivasyon çözeltilerinde ve kromik asit hazırlanmasında krom(VI) kaynağıdır. Alüminyum, çinko ve magnezyum yüzeylerde korozyon direnci ve boya yapışması sağlar.
Bu kaplamaların yerine koyulması bazı havacılık ve savunma uygulamalarında zordur. Bu yüzden sınırlı kullanım sürmektedir. AB’de Potasyum Dikromat yetkilendirme listesindedir; kullanım için yetkilendirme gerekir.
Birçok kullanıcı krom(III), zirkonyum ve titanyum bazlı, molibdat, seryum veya silan temelli sistemlere geçmektedir.
Organik sentez
Laboratuvar ve ince kimya sentezinde alkollerin aldehit, keton veya karboksilik asitlere yükseltgenmesi ile naftokinon gibi kinonların eldesi klasik uygulamalardır.
Toksisite ve atık sorunu nedeniyle modern sentezde TEMPO, Swern ve Dess–Martin yükseltgemeleri gibi krom içermeyen yöntemler tercih edilir.
Çimento ve inşaat
Çimentoda altı değerlikli krom, Potasyum Dikromat’ın bilinçli kullanımından değil, ham madde ve klinker kaynaklı bir safsızlıktan gelir. Suda çözünen Cr(VI) alkali ortamda cilde işleyerek egzemaya yol açabilir.
AB’de çimentoda çözünür Cr(VI) 2 mg/kg ile sınırlandırılmıştır. Bu sınırı sağlamak için demir(II) sülfat gibi indirgeyiciler kullanılır. Ürünün raf ömrü bu indirgeyicinin etkinliğine bağlıdır.
POTASYUM DİKROMAT KULLANIMINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER
Potasyum Dikromat güçlü yükseltgen, toksik, aşındırıcı ve kanserojen bir maddedir. Kullanım kararı yalnızca zorunlu ve uygun koşullar sağlandığında verilmelidir. Kullanımda göz önünde bulundurulması gereken başlıca konular:
• Önce ikame edilebilirlik değerlendirilmelidir. Daha az tehlikeli bir ürünle aynı sonuç alınabiliyorsa ikame öncelikli seçenektir; ikame edilemiyorsa kullanım gerekçelendirilmelidir
• Mevzuat durumu doğrulanmalıdır. AB’de yetkilendirme, kısıtlama ve kanserojen ile mutajen madde yükümlülükleri; Türkiye’de ise KKDİK ve iş sağlığı mevzuatındaki yükümlülükler ayrıca kontrol edilmelidir
• Kullanım amacına uygun kalite seçilmelidir. Analitik reaktif, birincil standart ve teknik kaliteler arasında safsızlık sınırları ve belgelendirme açısından farklar vardır
• Mümkün olduğunda kapalı sistem veya kaynakta havalandırma kullanılmalıdır. Tartım ve aktarma işlemleri çeker ocak benzeri toz kontrollü ortamlarda yapılmalıdır
• Toz ve aerosol solunmamalıdır. Çözelti hâlinde veya toz oluşumunu azaltan formlarda çalışmak, mümkünse tercih edilmelidir
• Kişisel koruyucu donanım kullanılmalıdır. Kimyasallara uygun eldiven, kapalı gözlük veya yüz siperi, koruyucu iş giysisi ve gerektiğinde yüksek verimli partikül filtreli solunum koruması gerekir
• Uyumsuz maddelerden uzak tutulmalıdır. İndirgen maddeler, organik ve yanıcı malzemeler, hidrazin, hidroksilamin, etilen glikol ve aseton–sülfürik asit karışımları ile temasta şiddetli tepkime olabilir
• Derişik asitlerle karıştırma yalnızca kontrollü koşullarda yapılmalıdır. Isı ve zehirli gaz oluşabilir; hidroklorik asit ile karıştırılmamalıdır
• Ürün yanıcı değildir ancak yanmayı destekler. Yangında bol su kullanımı önerilir; söndürme maddesi seçiminde ürüne özgü SDS ve acil durum planı esas alınmalıdır
• Kuru süpürme yapılmamalıdır. Dökülen madde nemlendirilerek veya HEPA filtreli vakumla toplanmalı, selüloz bazlı emiciler kullanılmamalıdır
• İş yerinde yeme, içme ve sigara içme yasak olmalı, iş kıyafeti işyerinde bırakılmalı ve yıkama olanakları sağlanmalıdır
• Maruziyet olasılığı olan çalışanlar için sağlık gözetimi ve gerektiğinde biyolojik izleme planlanmalıdır
• Krom alerjisi geliştiğinde duyarlılık uzun yıllar sürebilir. Bu nedenle cilt temasının önlenmesi özellikle önemlidir
• Çok toksik sucul tehlikesi nedeniyle ürün ve Cr(VI) içeren çözeltiler kanalizasyona veya doğal ortama bırakılmamalıdır; atıklar ayrı toplanıp yetkili kuruluşlarca bertaraf edilmelidir
Bu bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; ürüne özgü SDS ve TDS belgelerinin yerine geçmez.
POTASYUM DİKROMAT İÇİN BAŞLANGIÇ FORMÜLASYON YAKLAŞIMLARI
Potasyum Dikromat toksik, kanserojen ve güçlü yükseltgen bir madde olduğundan bu bölümde ticari bir reçete veya proses talimatı verilmemektedir. Aşağıdaki örnekler, ürünün yalnızca düşük derişimli analitik çözeltilerde nasıl değerlendirilebileceğini göstermek amacıyla hazırlanmış başlangıç yaklaşımlarıdır.
Bunlar doğrulanmış ticari reçeteler, üretim talimatları veya mevzuata uygun nihai formüller değildir. Verilen oranlar laboratuvar ön denemeleri için örnek başlangıç seviyeleridir ve her formülün toplamı %100’dür.
Kullanılacak ürünün saflığı, çözelti sıcaklığı ve diğer hammaddeler sonucu değiştirebilir. Her uygulamada teknik değerlendirme, iş güvenliği ve ilgili mevzuat kontrolleri yapılmalı; oranlar uzmanlarca gözden geçirilmelidir.
ÖRNEK 1: REDOKS TİTRASYONU İÇİN POTASYUM DİKROMAT STANDART ÇÖZELTİSİ DERİŞİM DEĞERLENDİRMESİ
Amaç: Titrimetrik analizde kullanılacak Potasyum Dikromat çözeltisinin derişiminin titrasyon hacmi, bitiş noktası belirginliği ve tartım hatası üzerindeki etkisini incelemek.
Başlangıç yaklaşımı (Formül A, B ve C):
Potasyum Dikromat (birincil standart kalitede): yaklaşık %0,25, %0,49 ve %0,98
Demineralize su: yaklaşık %99,75, %99,51 ve %99,02
Uygulama yaklaşımı:
• Birincil standart kalitedeki ürün, sertifika belgesindeki kurutma ve kullanım koşullarına göre hazırlanır.
• Gerekli miktar analitik terazide tartılır; tartım toz kontrollü ortamda, kapalı gözlük, eldiven ve koruyucu önlükle yapılır.
• Kristal demineralize suda çözülür ve ölçülü balonda işaret çizgisine tamamlanır.
• Formül B yaklaşık 0,0167 mol/L (0,1 N) derişime karşılık gelir; gerçek derişim tartılan kütle ve son hacimden hesaplanır.
• Çözelti, demir(II) gibi bir indirgen maddenin asidik ortamdaki titrasyonunda kullanılır ve bitiş noktası uygun bir redoks göstergesiyle belirlenir.
• Farklı derişimlerde titrasyon hacmi, bitiş noktası belirginliği ve tekrarlanabilirlik karşılaştırılır.
• Çözelti ve titrasyon atıkları krom(VI) içerdiğinden ayrı toplanmalı, etiketlenmeli ve yetkili kuruluşlarca bertaraf edilmeli; çalışma sırasında temastan ve toz solunmasından kaçınılmalıdır.
ÖRNEK 2: SPEKTROFOTOMETRE ABSORBANS KONTROLÜ İÇİN ASİDİK POTASYUM DİKROMAT ÇÖZELTİSİ DERİŞİM DEĞERLENDİRMESİ
Amaç: Ultraviyole bölgede spektrofotometrenin absorbans doğruluğunu ve doğrusallığını kontrol etmek için kullanılan seyreltik asidik Potasyum Dikromat çözeltisinin derişiminin soğurma değerleri üzerindeki etkisini incelemek.
Başlangıç yaklaşımı (Formül A, B ve C):
Potasyum Dikromat: yaklaşık %0,003, %0,006 ve %0,012
Sülfürik asit (yaklaşık 0,005 mol/L düzeyini sağlayacak miktarda): yaklaşık %0,049
Demineralize su: yaklaşık %99,948, %99,945 ve %99,939
Uygulama yaklaşımı:
• Kullanılacak ürün, farmakope veya ulusal metroloji kuruluşlarının koşullarına uygun, yüksek saflıkta ve belgeli kalitede seçilir.
• Seyreltik sülfürik asit çözeltisi hazırlanırken asit her zaman karıştırma altında suya eklenir.
• Potasyum Dikromat tartılarak asit çözeltisinde çözülür ve ölçülü balonda tamamlanır.
• Aynı asit çözeltisi kör olarak kullanılır; çözeltinin absorbansı 235, 257, 313 ve 350 nm dalga boylarında ölçülür.
• Ölçülen değerler beklenen özgül soğurma değerleri ve izin verilen sapma aralığıyla karşılaştırılır.
• Farklı derişimlerde absorbansın derişimle doğrusal artıp artmadığı değerlendirilir.
• Sınır dışı sonuçlarda önce çözelti hazırlama adımları, sonra cihaz kontrol edilir; hazır sertifikalı standartlar tercih edilebilir. Çalışma sırasında Cr(VI) içeren çözeltiye temastan kaçınılmalı ve atıklar ayrı toplanmalıdır.
ÖRNEK 3: KİMYASAL OKSİJEN İHTİYACI (KOİ) TAYİNİNDE POTASYUM DİKROMAT YÜKSELTGEN SİSTEMİNİN KAVRAMSAL DEĞERLENDİRMESİ
Amaç: KOİ tayininde dikromat yükseltgen sisteminin sonucu hangi değişkenlerin etkilediğini kavramsal düzeyde değerlendirmek ve yöntem seçimi için ölçüt oluşturmak.
Başlangıç yaklaşımı (kavramsal değişkenler):
Potasyum Dikromat: yöntem standardında tanımlanan derişimde kullanılır; bu metinde oran verilmemiştir
Güçlü asit ortamı: yöntem standardına göre
Gümüş sülfat: katalizör olarak
Cıva(II) sülfat: klorür girişimini gidermek için
Numune: kirlilik düzeyine uygun seyreltme
Değerlendirme yaklaşımı:
• Yöntem, ilgili standardın güncel metnine (örneğin Standard Methods 5220 veya ISO 6060) göre uygulanır; ayrıntılı derişimler ve işlem adımları yalnızca standart metinden alınmalıdır.
• Numunenin klorür içeriği ile nitrit ve indirgen inorganik iyon girişimleri önceden değerlendirilir.
• Sonuçlar sertifikalı referans çözeltilerle ve kör denemelerle doğrulanır.
• Tekrarlanabilirlik, geri kazanım ve ölçüm belirsizliği hesaplanır.
• Aynı numuneler dikromat içermeyen bir yöntemle paralel ölçülerek sonuçlar karşılaştırılır.
• Çalışma yetkin bir laboratuvarda, kapalı ve kontrollü sistemlerde yürütülmeli; Cr(VI), cıva ve gümüş içeren atıklar ayrı toplanıp yetkili kuruluşlarca bertaraf edilmelidir.
POTASYUM DİKROMAT’A BENZER ÜRÜNLER VE ALTERNATİFLER
Potasyum Dikromat’ın alternatifi, yalnızca başka bir krom tuzu seçmek anlamına gelmez. Alternatif belirlenirken yükseltgen güç, seçicilik, kararlılık, mevzuat durumu, atık yönetimi ve maliyet birlikte değerlendirilmelidir.
POTASYUM DİKROMAT VE SODYUM DİKROMAT
Sodyum dikromat (CAS No 7789-12-0) endüstride en yaygın dikromat tuzudur. Potasyum tuzuna göre suda çok daha fazla çözünür, higroskopiktir ve çoğu zaman daha ekonomiktir.
Higroskopik olduğu için analitik standart olarak uygun değildir; bu nedenle laboratuvarlarda potasyum tuzu tercih edilir. Sodyum dikromat da aynı kanserojenlik sınıflandırmasına ve yetkilendirme yükümlülüklerine tabidir.
POTASYUM DİKROMAT VE AMONYUM DİKROMAT
Amonyum dikromat (CAS No 7789-09-5) turuncu-kırmızı kristalli, benzer yükseltgen ve ışığa duyarlı bir tuzdur. Fotoğrafik ve piroteknik uygulamalarda dikromat yerine kullanılabilir.
Isıtıldığında kendiliğinden ilerleyen şiddetli bir bozunma gösterir ve aynı Cr(VI) tehlikelerini taşır. Bu nedenle güvenlik açısından bir iyileştirme sağlamaz.
POTASYUM DİKROMAT VE POTASYUM PERMANGANAT
Permanganat titrasyonlarda kendinden göstergelidir ve çok güçlü bir yükseltgendir. Ancak birincil standart değildir, çözeltileri ışık ve organik maddelerle zamanla bozunur ve ayarlanması gerekir.
Dikromat çözeltileri çok daha kararlıdır ve klorürlü ortamlarda kullanılabilir. Permanganat ise krom(VI) içermediğinden atık ve mevzuat açısından avantajlıdır.
POTASYUM DİKROMAT VE SERYUM(IV), İYODAT, BROMAT
Seryum(IV) sülfat ve amonyum seryum(IV) nitrat, kararlı çözeltiler veren ve dikromata yakın ya da daha yüksek yükseltgen güce sahip titrantlardır.
Potasyum iyodat ve potasyum bromat ise yüksek saflıkta bulunabildiğinden birincil standart olarak kullanılır. Hiçbiri Cr(VI) içermez; ancak her birinin kendine özgü gösterge, ortam ve maliyet sınırlamaları vardır.
POTASYUM DİKROMAT VE KROMAT DÖNÜŞÜM KAPLAMA ALTERNATİFLERİ
Yüzey işlemlerinde krom(VI) esaslı dönüşüm kaplamalarının yerine krom(III) esaslı, zirkonyum ve titanyum bazlı, molibdat, seryum ve silan temelli sistemler değerlendirilir.
Bu sistemler genellikle daha az tehlikelidir. Ancak korozyon direnci, kendi kendini onarma, elektriksel iletkenlik, boya yapışması ve proses uyumu açısından uygulama bazında test edilmelidir.
Termal sprey, elektriksiz nikel ve fiziksel buhar biriktirme gibi farklı kaplama teknolojileri de bazı uygulamalarda seçenek olabilir.
POTASYUM DİKROMAT VE DİĞER ALTERNATİFLER
Deri tabaklamada bitkisel, aldehit esaslı, sentetik ve zirkonyum, titanyum veya alüminyum tuzlarına dayalı krom içermeyen sistemler bulunur. Deri özellikleri ve maliyet bakımından farklılık gösterirler.
Pigmentlerde kurşunsuz inorganik ve organik pigmentler, ahşap korumada ise krom içermeyen bakır esaslı koruyucular kullanılır.
Organik sentezde alkol yükseltgemesi için TEMPO, Swern ve Dess–Martin yöntemleri başlıca krom içermeyen seçeneklerdir.
KOİ tayininde toplam organik karbon analizi, permanganat indeksi ve dikromat içermeyen test kitleri tamamlayıcı yöntemlerdir. Yasal izleme için kabul edilen yöntem ilgili mevzuata göre belirlenmelidir.
Hiçbir alternatif her sistemde birebir ikame değildir; her durumda performans testi ve mevzuat kontrolü yapılmalıdır.
POTASYUM DİKROMAT İÇİN KALİTE KONTROL VE SATIN ALMA KRİTERLERİ
Potasyum Dikromat aynı adla satılsa da kalite ve belge düzeyi kullanım alanına göre farklılık gösterir. Analitik reaktif ve birincil standart kaliteler laboratuvar için, teknik kaliteler ise çoğunlukla sanayi için hazırlanır.
Bu nedenle satın alma ve kabul kontrolünde önce hedef kalite sınıfı belirlenmeli, sonra parametreler bu sınıfa göre seçilmelidir. “Teknik kalite” ifadesi tek başına bir spesifikasyon değildir.
Kalite kontrol ve satın alma sürecinde değerlendirilebilecek başlıca parametreler:
• Saflık: Analitik kalitelerde çoğunlukla en az yüzde 99,9, ACS reaktif kalitesinde en az yüzde 99, bazı teknik kalitelerde en az yüzde 99,7 olarak verilir; yöntem ve sınırlar tedarikçi belgesinden alınmalıdır
• Görünüm: Turuncu-kırmızı, homojen kristal veya toz olmalıdır. Yabancı madde, nem lekesi veya topaklanma kalite sorununa işaret eder
• Suda çözünmeyen madde: Analitik kalitelerde genellikle en çok yüzde 0,005; bazı teknik kalitelerde yaklaşık yüzde 0,05
• Klorür ve sülfat: Analitik kalitede klorür en çok yüzde 0,001, sülfat en çok yüzde 0,005; bazı teknik kalitelerde klorür için yaklaşık yüzde 0,07, sülfat için yaklaşık yüzde 0,05 verilir
• Sodyum ve kalsiyum: Analitik kalitede sodyum en çok yüzde 0,02, kalsiyum en çok yüzde 0,002; bazı teknik kalitelerde sodyum için daha yüksek bir sınır (örneğin en çok yüzde 0,5) görülür
• Ağır metaller ve demir: Analitik kalitede kurşun en çok yüzde 0,005, bakır ve demir en çok yüzde 0,001 olarak tanımlanır
• Kurutma kaybı: Analitik kalitede genellikle en çok yüzde 0,05
• Birincil standart ve UV kalibrasyon kaliteleri: Saflık ve izlenebilirlik sertifikayla belgelenir; özgül soğurma değerleri ve çözelti hazırlama koşulları belgede belirtilir
• Parçacık boyutu ve form: Kristal veya toz; çözünme hızı ve toz oluşumunu etkiler
• Yığın yoğunluğu: Depolama ve dozaj için önemlidir; formlar arasında değişir
• Ürün formu: Katı mı çözelti mi olduğu netleştirilmelidir; çözeltilerin sınıflandırması ve taşıma kuralları farklı olabilir
• Belgeler: Parti bazlı analiz sertifikası, güncel SDS, TDS, REACH bilgisi, kullanım amacının yetkilendirme kapsamında olup olmadığına ilişkin tedarikçi beyanı ve taşıma sınıflandırması
• Raf ömrü: Kuru kristal hâlde uzun süre kararlıdır; yeniden test tarihi ve parti numarası izlenebilir olmalıdır
• Ambalaj: Laboratuvar kalitelerinde yaklaşık 100 g’dan 25 kg’a kadar farklı ambalaj boyları görülür; ambalaj bütünlüğü ve etiket bilgileri kontrol edilmelidir
Üreticinin tipik değerleriyle bağlayıcı ürün spesifikasyonları birbirinden ayrılmalıdır. Tipik değerler genellikle bilgilendirme amaçlıdır; satın alma sözleşmesinde yer alan spesifikasyon ve analiz sertifikasındaki parti sonuçları esas alınmalıdır.
POTASYUM DİKROMAT’IN DEPOLANMASI VE TAŞINMASI
Potasyum Dikromat kuru ve kapalı ambalajda kararlıdır; ancak güçlü yükseltgen, toksik ve kanserojendir. Depolama koşulları bu özelliklere göre belirlenmelidir.
• Sıcaklık ve yer: Serin, kuru ve iyi havalandırılan bir yerde saklanır. Isı kaynaklarından ve doğrudan güneş ışığından uzak tutulmalıdır
• Erişim: Yetkisiz kişilerin ulaşamayacağı, kilitli veya erişimi sınırlı bir alanda tutulmalıdır
• Nem: Higroskopik değildir; yine de ambalaj kapalı tutulmalı, ıslanma ve kirlenmeden korunmalıdır
• Uyumsuz maddeler: Yanıcı ve organik maddeler, indirgen maddeler, hidrazin, hidroksilamin, etilen glikol, aseton–sülfürik asit karışımları, kuvvetli asitler ve bazı toz metaller yanında depolanmamalıdır
• Yangın güvenliği: Ürün kendisi yanmaz ancak yanmayı destekler. Yangında ısınan ambalajlar tehlikelidir ve zehirli duman çıkabilir
• Ambalaj: Orijinal ambalajında, etiketleri bozulmadan saklanmalıdır. Ambalaj malzemesi tedarikçinin önerisine göre seçilmelidir
• Gıda ve yemden ayrı depolama: Gıda, içecek ve yemle birlikte depolanmamalı, aynı araçta taşınmamalıdır
• Havalandırma ve toz: Aktarma sırasında toz oluşumu önlenmeli, depolama alanında bulaşmayı önleyen temizlik düzeni uygulanmalıdır
• Raf ömrü: Kuru kristal hâlde uzun süre kararlıdır. Üreticiler belgelerinde yeniden test tarihi bildirebilir; çözeltilerin ömrü derişim ve koşullara göre farklıdır
• Taşımacılık: Katı Potasyum Dikromat tehlikeli madde olarak taşınır. Güvenlik bilgi formlarında en sık UN 3086 (toksik katı, oksitleyici, başka yerde belirtilmemiş; sınıf 6.1, yan tehlike 5.1) görülür. Bazı belgelerde UN 3087, UN 3288 veya UN 3085 gibi farklı numaralar da yer alır
• Taşıma sınıflandırması: Bu farklar ürün formuna, ambalaj grubuna, belge tarihine ve bölgesel düzenlemeye bağlı olabilir. Sevkiyat öncesinde tedarikçinin güncel SDS’i ve geçerli taşımacılık mevzuatı esas alınmalıdır
• Taşıma sırasında: Ambalaj bütünlüğü korunmalı, yanıcı ve indirgen maddelerle birlikte yüklenmemeli, dökülme hâlinde toz oluşturmadan toplanmalıdır. Madde deniz ortamı için kirletici olarak da sınıflandırılabilir
POTASYUM DİKROMAT’IN GÜVENLİK BİLGİLERİ
Potasyum Dikromat yüksek tehlikeli bir maddedir. Farklı üreticilerin güvenlik bilgi formlarında sınıflandırma küçük farklılıklar gösterebilir; ancak oksitleyici katı, akut toksik, aşındırıcı, duyarlılaştırıcı, mutajen, kanserojen ve üreme için toksik sınıfları yaygın olarak bildirilir.
Aşağıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve üreticiye özgü güvenlik bilgi formunun yerine geçmez. Her tedarikçinin kendi SDS’i dikkate alınmalıdır.
Başlıca güvenlik konuları:
• Tehlike sınıfları: Yaygın olarak oksitleyici katı (H272), akut toksisite (H301, H312, H330), cilt aşındırma (H314), solunum ve cilt duyarlılaştırma (H334, H317), mutajenite (H340), kanserojenite (H350), üreme toksisitesi (H360), tekrarlı maruziyette organ hasarı (H372) ve sucul ortamda uzun süreli tehlike (H410) bildirilir
• Sınıflandırma farkları: Bazı belgelerde ek olarak ciddi göz hasarı (H318) bulunur. Kanserojenite için bazı kurumlar kategori 1A, çoğu SDS ise kategori 1B kullanır
• Akut toksisite: Sıçanda oral LD50 değeri yaklaşık 25 mg/kg olarak bildirilir. Yutulması ciddi mide-bağırsak hasarına, dolaşım çöküşüne ve böbrek hasarına yol açabilir
• Solunum: Toz solunması çok toksiktir ve solunum yollarını tahriş eder. Tekrarlı maruziyette astım benzeri reaksiyonlara ve burun bölmesinde delinmeye yol açabilir
• Cilt teması: Aşındırıcıdır. Ağrısız, derin “krom ülserleri” ile alerjik temas dermatiti oluşturabilir. Alerji uzun yıllar sürebilir
• Göz teması: Ciddi göz hasarına neden olabilir. Temas hâlinde en az 20–30 dakika bol su ile yıkanmalı ve hemen tıbbi yardım alınmalıdır
• Kanser: IARC krom(VI) bileşiklerini insanlar için kanserojen (Grup 1) olarak sınıflandırır. ABD Ulusal Toksikoloji Programı da bu bileşikleri insanlar için bilinen kanserojenler arasında listeler. Akciğer ve burun–sinüs kanserleri belirlenmiş risklerdir
• Üreme ve genetik etkiler: Genetik hasar ve doğurganlığa veya doğmamış çocuğa zarar verme tehlikesi bildirilir
• Yangın ve reaktivite: Yanmaz ancak yanmayı destekler. Organik malzemelerle temasında yangın çıkabilir; hidrazin ve hidroksilaminle şiddetli tepkime verir
• Mesleki maruziyet sınırları: ABD OSHA için Cr(VI) 8 saatlik 5 µg/m³, NIOSH önerisi 0,2 µg/m³’tür. AB’de bağlayıcı sınır değer krom olarak 0,005 mg/m³’tür. Ülkelere göre değişir; Türkiye’deki güncel sınırlar ayrıca kontrol edilmelidir
• Kişisel koruyucu donanım: Kimyasallara dayanıklı eldiven, kapalı gözlük veya yüz siperi, koruyucu giysi ve gerektiğinde P3 veya FFP3 sınıfı solunum koruması kullanılmalıdır
• Dökülme: Kuru süpürülmemeli; nemlendirilerek veya HEPA filtreli vakumla toplanmalı, yanıcı malzemelerden uzak tutulmalıdır. Alan izole edilmeli ve yetkisiz giriş engellenmelidir
• Çevre: Sucul organizmalara çok toksiktir. Altı değerlikli krom hareketlidir ve su kaynaklarına karışabilir. İçme suyunda toplam krom için 50 µg/L rehber değer kullanılır
• Atık: Cr(VI) içeren atıklar tehlikeli atık olarak yönetilmelidir. İndirgeme ve çöktürme gibi işlemler yalnızca yetkili tesislerde yapılmalıdır
• Maruziyet hâlinde: Etkilenen kişi temiz havaya çıkarılmalı, bulaşan giysiler çıkarılmalı, cilt ve gözler bol suyla yıkanmalıdır. Yutulmuşsa ağız çalkalanmalı, kusturulmamalı ve hemen sağlık kuruluşuna veya zehir danışma merkezine (Türkiye’de 114) başvurulmalıdır
• Sağlık gözetimi: Maruziyet olasılığı olan çalışanlar için düzenli sağlık gözetimi ve gerektiğinde idrarda toplam krom ölçümü gibi biyolojik izleme uygulanır
POTASYUM DİKROMAT’I SATIN ALIRKEN NELERE DİKKAT EDİLMELİDİR?
Doğru ürünün seçilmesi için önce ürün kimliğinin açık biçimde belirlenmesi gerekir. Potasyum dikromat; potasyum kromat, sodyum dikromat, amonyum dikromat ve krom trioksitle karıştırılabildiği için yalnızca “dikromat” veya “krom tuzu” yazan bir talep yetersizdir.
Talepte ürün adı olarak Potasyum Dikromat veya Potassium Dichromate, CAS numarası 7778-50-9 ve EC numarası 231-906-6 birlikte belirtilmelidir.
Satın alırken dikkat edilecek başlıca konular:
• Kullanım amacı ve mevzuat: Ürünün hangi amaçla ve hangi ülkede kullanılacağı netleştirilmeli; kullanımın yetkilendirme veya kısıtlama kapsamında olup olmadığı tedarikçiyle birlikte doğrulanmalıdır
• Kalite sınıfı: Analitik reaktif, ACS, birincil standart, UV kalibrasyon veya teknik kalitelerden hangisinin gerektiği netleştirilmelidir
• Teknik spesifikasyonlar: Saflık, suda çözünmeyen madde, klorür, sülfat, sodyum ve ağır metal sınırları açık biçimde istenmelidir
• Form: Katı ürün mü, çözelti mi gerektiği; kristal veya toz formu çözünme hızı ve toz oluşumu bakımından seçilmelidir
• Ambalaj ve lojistik: Net miktar, ambalaj tipi ve tehlikeli madde taşımacılığına uygun ambalaj, etiket ve taşıma belgeleri belirlenmelidir
• Parti tutarlılığı: Ardışık partilerin analiz sertifikaları ve fiziksel görünümleri karşılaştırılmalıdır
• Belgeler: SDS, TDS, COA, REACH bilgisi ve kullanım amacına ilişkin tedarikçi beyanı istenmelidir
• Tedarikçinin teknik desteği: Güvenli elleçleme, depolama ve uygulama konusunda bilgi desteği değerlendirilmelidir
• Menşe ve üretici: Üretici bilgisinin şeffaf olması ve izlenebilirlik sağlanması istenebilir
• Alıcı tarafı hazırlık: Kilitli depolama, uyumsuz maddelerden ayrı yerleştirme, havalandırma, koruyucu donanım ve atık yönetimi olanakları önceden planlanmalıdır
• Toplam tedarik maliyeti: Birim fiyatın yanı sıra belgeleme, tehlikeli madde taşımacılığı, depolama, koruyucu donanım, sağlık gözetimi ve atık bertaraf maliyeti birlikte hesaplanmalıdır
Fiyat karşılaştırması yaparken yalnızca kilogram fiyatına değil, kalite sınıfına, belge düzeyine, mevzuat uygunluğuna ve tedarik güvencesine de bakılmalıdır.
POTASYUM DİKROMAT’IN ATAMAN KİMYA’DAN TEDARİĞİ
Potasyum Dikromat, laboratuvar ve analitik kimya, pigment, deri ve metal yüzey işlemleri gibi alanlarda yükseltgen ve krom kaynağı olarak değerlendirilen bir üründür. ATAMAN KİMYA web sitesinde Potassium Bichromate adıyla bir ürün sayfası bulunmaktadır.
Ürünü satın almayı planlayan firmaların kullanım amacına uygun kaliteyi, teknik özellikleri, mevzuat koşullarını ve gerekli belgeleri sipariş öncesinde netleştirmesi önemlidir.
ATAMAN KİMYA’dan Potasyum Dikromat tedariki hakkında bilgi almak isteyen firmalar, kullanım alanlarını ve teknik ihtiyaçlarını paylaşarak ürün uygunluğu, güncel tedarik durumu, ambalaj seçenekleri ve fiyat teklifi konusunda bilgi talep edebilir.
Ürünün güncel stok durumu, menşei, kalite sınıfı, teknik özellikleri, ambalajı, taşıma sınıflandırması ve kullanım amacına ilişkin mevzuat koşulları sipariş öncesinde ATAMAN KİMYA’dan teyit edilmelidir.
Teklif talebinde aşağıdaki bilgilerin paylaşılması, doğru Potasyum Dikromat ürününün değerlendirilmesini kolaylaştırır:
• Kullanım sektörü ve nihai uygulama
• Talep edilen kalite sınıfı: analitik reaktif, ACS, birincil standart veya teknik
• Talep edilen ürün formu: kristal veya toz
• Saflık, suda çözünmeyen madde, klorür, sülfat ve sodyum gibi sınır değerleri
• Kullanım amacına ilişkin mevzuat durumu ve varsa yetkilendirme bilgisi
• Kullanılan proses veya analiz yöntemi
• Tahmini sipariş miktarı
• İstenen ambalaj türü
• Talep edilen teknik belgeler
• Varsa mevcut ürünün TDS veya COA bilgileri
POTASYUM DİKROMAT HAKKINDA SIK SORULAN SORULAR
Potasyum Dikromat nedir?
Potasyum Dikromat, K₂Cr₂O₇ formüllü, turuncu-kırmızı kristalli, suda çözünen ve altı değerlikli krom içeren güçlü bir yükseltgendir. Laboratuvar titrasyonlarında, kimyasal oksijen ihtiyacı tayininde, spektrofotometre kalibrasyonunda ve bazı sanayi alanlarında kullanılır.
Potasyum Dikromat ne demektir?
Dikromat adı, iki krom atomu içeren Cr₂O₇²⁻ anyonuna işaret eder; potasyum ise tuzu oluşturan metal iyonudur. Krom adı Yunanca renk anlamına gelen sözcükten türemiştir ve bileşiklerinin renkli olmasına işaret eder. Eski adı olan bikromat hâlâ ticarette kullanılır.
Potasyum Dikromat’ın CAS numarası nedir?
CAS numarası 7778-50-9’dur. Çözeltiler ve karışımlar farklı kayıtlarla ve sınıflandırmayla sunulabilir.
Potasyum Dikromat’ın EC / EINECS numarası nedir?
EC numarası 231-906-6’dır. Avrupa Birliği sınıflandırma kaydındaki indeks numarası 024-002-00-6’dır.
Potasyum Dikromat’ın kimyasal formülü nedir?
Kimyasal formülü K₂Cr₂O₇’dir. Molekül ağırlığı yaklaşık 294,18 g/mol’dür.
Potasyum Dikromat ne kadar krom içerir?
Kütlece yaklaşık yüzde 35,4 krom içerir ve bunun tamamı altı değerlikli kromdur. Bu nedenle ürün, krom içeriği düşük görünse bile Cr(VI) bileşiği olarak değerlendirilmelidir.
Potasyum Dikromat kozmetikte kullanılır mı?
Hayır. Altı değerlikli krom bileşikleri kozmetik ürünlerde kullanılmaz ve birçok ülkede yasak veya kısıtlı maddeler arasındadır. Üç değerlikli krom oksit gibi renklendiriciler farklı maddelerdir.
Potasyum Dikromat gıda veya ilaçta kullanılır mı?
Hayır. Gıda katkı maddesi değildir, E kodu yoktur; ilaç etkin veya yardımcı maddesi olarak da kullanılmaz. Gıda ve ilaç alanındaki rolü analitik reaktif ve alerji yama testi maddesi olmakla sınırlıdır.
Potasyum Dikromat ile sodyum dikromat arasındaki fark nedir?
İkisi de aynı dikromat anyonunu içerir. Sodyum dikromat suda daha çözünür, higroskopiktir ve sanayide daha yaygındır. Potasyum dikromat higroskopik olmadığı için laboratuvarlarda ve standart çözeltilerde tercih edilir.
Potasyum Dikromat ne amaçla kullanılır?
Güçlü yükseltgen ve krom(VI) kaynağı olarak titrasyonlarda, kimyasal oksijen ihtiyacı tayininde, spektrofotometre kalibrasyonunda, pigment üretiminde, fotoğrafik baskıda, ahşap boyamada ve metal yüzey işlemlerinde kullanılır.
Potasyum Dikromat hangi sektörlerde kullanılır?
Laboratuvar ve analitik kimya, çevre ve su analizi, pigment ve boya, deri, fotoğraf ve baskı, ahşap, metal yüzey işlemleri ve organik sentez sektörlerinde kullanılır. Birçok alanda kullanımı krom(VI) kısıtlamaları nedeniyle azalmıştır.
Potasyum Dikromat yükseltgeme işlemini nasıl gerçekleştirir?
Asidik ortamda dikromat iyonu altı elektron alarak iki Cr³⁺ iyonuna indirgenir. Bu sırada ortamdaki indirgen madde yükseltgenir. Turuncu renk yeşile döner.
Potasyum Dikromat ne işe yarar?
Redoks titrasyonlarında standart çözelti oluşturmaya, organik kirliliği oksijen eşdeğeri olarak ölçmeye ve ultraviyole spektrofotometrelerin doğruluğunu denetlemeye yarar. Sanayide krom kaynağı ve yükseltgen olarak da kullanılır.
Potasyum Dikromat KOİ analizinde nasıl çalışır?
Güçlü sülfürik asit ortamında ve yüksek sıcaklıkta numunedeki organik maddeyi yükseltger. Harcanmayan dikromat miktarı ölçülür ve harcanan miktar oksijen eşdeğeri olarak KOİ değerini verir. Cıva(II) sülfat klorür girişimini, gümüş sülfat ise bazı bileşiklerin yükseltgenmesini destekler.
Potasyum Dikromat suda çözünür mü?
Evet. 20 °C’de çoğu belgede yaklaşık 115–125 g/L çözünürlük bildirilir ve çözünürlük sıcaklıkla artar. Sulu çözeltisi turuncu renklidir ve asidik özellik gösterir. Etanolde çözünmez.
KOİ analizinde ne kadar Potasyum Dikromat kullanılır?
Miktar yönteme bağlıdır. Çözelti derişimi ve numune hacmi ilgili standart yöntem metninde tanımlanır. Bu nedenle sabit bir miktar vermek doğru değildir; uygulama yöntem standardına göre yapılmalıdır.
Potasyum Dikromat tehlikeli bir madde midir?
Evet. Oksitleyici, akut toksik, aşındırıcı, duyarlılaştırıcı, mutajen, kanserojen ve üreme için toksik bir maddedir. Su canlıları için de çok toksiktir. Yalnızca eğitimli personel tarafından uygun koruma önlemleriyle kullanılmalıdır.
Potasyum Dikromat neden alerjiye yol açabilir?
Cr(VI) deriye nüfuz edebilir ve deri proteinleriyle birleşen Cr(III)’e indirgenirken gecikmiş tip alerjik reaksiyona yol açabilir. Deri, çimento ve kibrit gibi kaynaklar krom alerjisinde sık görülür. Duyarlılık uzun yıllar sürebilir.
Potasyum Dikromat REACH kapsamında kayıtlı mıdır?
Madde REACH kapsamındadır; çok yüksek önem arz eden madde olarak tanımlanmış ve yetkilendirme listesine (Ek XIV) alınmıştır. Başvuru için son tarih 21 Mart 2016, kullanım için yetkilendirmenin gerekli olduğu tarih ise 21 Eylül 2017 olarak belirlenmiştir. Belirli bir tedarikçinin kayıt ve yetkilendirme durumu tedarikçiden teyit edilmelidir.
Potasyum Dikromat’ın fiziksel görünümü nasıldır?
Turuncu-kırmızı, kokusuz kristal veya kristal tozdur. Çözeltisi turuncu renklidir; alkali ortamda sarıya, indirgenince yeşile döner.
Potasyum Dikromat’ın UN numarası nedir?
Katı ürün için güvenlik bilgi formlarında en sık UN 3086 görülür. Bazı belgelerde UN 3087, UN 3288 veya UN 3085 gibi farklı numaralar da bulunur. Sevkiyat öncesinde tedarikçinin güncel SDS’i kontrol edilmelidir.
Potasyum Dikromat’ta klorür, sülfat ve sodyum safsızlıkları neden önemlidir?
Bu safsızlıklar üretim yolundan kaynaklanabilir ve saflığı düşürür. Standart çözeltilerde derişim hesabını, hassas analizlerde ve proseslerde ise sonucu etkiler. Bu nedenle kalite sınıfına uygun sınırlar COA üzerinden doğrulanmalıdır.
Potasyum Dikromat fiyatı neye göre değişir?
Fiyat; kalite sınıfı, saflık, ürün formu, ambalaj, sipariş miktarı, menşe, belgelendirme, ham madde maliyetleri ve lojistik koşullarına göre değişir. Birincil standart ve analitik kaliteler teknik kalitelerden farklı fiyatlanır. Tehlikeli madde taşımacılığı da maliyeti etkiler.
Potasyum Dikromat’ın alternatifi var mı?
Evet. Permanganat, seryum(IV), iyodat ve bromat analitik uygulamalarda; krom(III), zirkonyum, titanyum, molibdat ve seryum esaslı sistemler yüzey işlemlerinde; krom içermeyen sistemler tabaklama, pigment ve ahşap korumada alternatif olabilir. Hiçbiri her sistemde doğrudan ikame değildir.
Potasyum Dikromat nasıl depolanmalıdır?
Serin, kuru ve havalandırılan bir yerde, kilitli alanda, kapalı orijinal ambalajında; indirgen, yanıcı ve organik maddelerden, gıda ve yemden ayrı olarak depolanmalıdır.
Potasyum Dikromat satın alırken hangi belgeler istenmelidir?
SDS, TDS ve parti bazlı COA temel belgelerdir. Ayrıca REACH bilgisi, kullanım amacının yetkilendirme kapsamında olup olmadığına ilişkin tedarikçi beyanı, taşıma sınıflandırması ve birincil standart kalitelerde izlenebilirlik sertifikası istenebilir.
Potasyum Dikromat satın alırken hangi teknik özellikler önemlidir?
Saflık, suda çözünmeyen madde, klorür, sülfat, sodyum, kalsiyum, demir ve ağır metal sınırları, kurutma kaybı, form, parçacık boyutu, yığın yoğunluğu ve ambalaj önemlidir.
POTASYUM DİKROMAT – TEKNİK ÖZET
Kimyasal adı: Dipotasyum dikromat; dikromik asit dipotasyum tuzu
Yaygın adı: Potasyum Dikromat, Potassium Dichromate, Potasyum bikromat
CAS No: 7778-50-9
EC / EINECS No: 231-906-6
Moleküler formül: K₂Cr₂O₇
Molekül ağırlığı: 294,18 g/mol
Kimyasal sınıfı: İnorganik dikromat tuzu; altı değerlikli krom bileşiği
Fiziksel görünüm: Turuncu-kırmızı, kokusuz kristal veya kristal toz
Temel özellikler: Güçlü yükseltgen, higroskopik değil, 20 °C’de suda yaklaşık 115–125 g/L çözünür, yaklaşık 398 °C’de erir, yaklaşık 500 °C üzerinde bozunur, yoğunluk yaklaşık 2,68 g/cm³
Başlıca işlevler: Yükseltgen, titrasyon standardı, krom(VI) kaynağı, krom(III) tuzlarının ara ürünü
Önemli uygulama alanları: Laboratuvar ve analitik kimya, kimyasal oksijen ihtiyacı tayini, spektrofotometre kalibrasyonu, pigment, deri, fotoğraf ve baskı, ahşap, metal yüzey işlemleri
Kalite kontrol açısından kritik parametreler: Saflık, suda çözünmeyen madde, klorür, sülfat, sodyum, kalsiyum, demir ve ağır metaller, kurutma kaybı, form, kalite sınıfına uygun belgeler
Depolama: Serin, kuru, kilitli ve iyi havalandırılan alanda; indirgen, yanıcı ve organik maddelerden, gıda ve yemden ayrı
Mevzuat: Oksitleyici katı, akut toksik, aşındırıcı, mutajen, kanserojen ve üreme için toksik madde; REACH kapsamında çok yüksek önem arz eden madde ve yetkilendirme listesinde; taşımada tehlikeli madde; kullanım ve taşıma koşulları tedarikçiden ve güncel mevzuattan teyit edilmelidir.
