PROPARGİL ALKOL

Propargil alkol, hidroklorik ve sülfürik asit gibi güçlü asitlerde çelik yüzeyleri korozyondan koruyan, asit dekapaj ve petrol kuyusu asitleme işlemlerinde kullanılan, aynı molekülde hem üçlü bağ hem alkol grubu taşıyan reaktif bir sıvıdır. Renksiz ile açık sarı arasında değişen ürünün kokusu geranyuma benzer; CAS numarası 107-19-7, moleküler formülü C₃H₄O’dur. Suyla her oranda karışır. Zehirli ve yanıcı olduğundan yalnızca eğitimli personelle ve sıkı güvenlik önlemleriyle kullanılmalıdır.

2-Propin-1-ol, nikel kaplama banyolarında çok düşük derişimlerde ikincil parlatıcı ve düzeltici olarak kullanılan asetilenik bir alkoldür. Katot yüzeyine tutunarak kristal büyümesini inceltir, pürüzleri azaltır ve parlak, düzgün bir kaplama elde edilmesine yardımcı olur; bu nedenle genellikle sakarin gibi birincil parlatıcılarla birlikte seçilir. Aynı üçlü bağ yapısı ürünü asit korozyon inhibitörü, çelikte hidrojen gevrekleşmesini sınırlayan katkı ve lehim akısı bileşeni olarak da değerli kılar.

Etinil karbinol, ilaç, tarım ilacı ve koruyucu sentezinde ara madde olarak kullanılan bir yapı taşıdır. Sülfadiazin gibi sülfonamit ilaçlarının ve fosfomisinin hazırlanmasında, klodinafop-propargil ve propargit gibi tarım ilaçlarında, boya, kaplama ve ahşapta küf önleyici olarak kullanılan IPBC’nin üretiminde yer alır; klorlu çözücülerde stabilizatör olarak da bulunur. Alıcıların saflık, su içeriği ve depolama koşullarını belgelerden doğrulaması gerekir. Bu ürün ATAMAN KİMYA’dan tedarik edilebilir; teknik bilgi ve talepler için ATAMAN KİMYA ile iletişime geçilmesi önerilir.

PROPARGİL ALKOL NEDİR?

Propargil alkol, sistematik adıyla prop-2-in-1-ol, HC≡C–CH₂OH formülüyle gösterilen en basit asetilenik birincil alkoldür. Yapısında uçta bir üçlü bağ ve ona bağlı bir hidroksimetil grubu bulunur. Bu iki reaktif bölge maddeyi hem alkol hem de terminal alkin gibi davranabilen çok yönlü bir kimyasal yapı taşı yapar.

Oda sıcaklığında renksiz ile hafif saman sarısı arasında, berrak ve akışkan bir sıvıdır. Kokusu geranyuma benzer; koku eşiği yaklaşık 0,15 ppm olarak bildirilir. Sudan hafiftir, bağıl yoğunluğu yaklaşık 0,95–0,97’dir. Su, etanol, eter ve asetonla karışır.

Endüstriyel üretimin başlıca yolu asetilen ile formaldehitin bakır katalizörlüğünde tepkimesidir (Reppe sentezi). Bu süreçte asıl ürün 2-bütin-1,4-diyoldür; propargil alkol yan ürün olarak, yaklaşık %5 düzeyinde oluşur ve damıtmayla ayrılır.

Bütindiyolün bakır asetilür katalizörlüğünde 130–180 °C’de ayrıştırılmasıyla propargil alkol ve formaldehit elde eden bir yöntem de patentlidir. Yüksek asetilen basıncını gerektirmeyen bu yöntemde verim %75–94, saflık ise gaz kromatografisiyle %99’un üzerinde bildirilmiştir.

Ticari ürün çoğunlukla %98–99,9 saflıkta sunulur. BASF en az %99,3, bazı Çinli üreticiler en az %99,5–99,6 saflık bildirir; laboratuvar kalitelerinde en az %98 gibi değerler görülür. Piyasada “susuz” diye adlandırılan kaliteler de aynı kimyasalın düşük su içerikli sürümleridir.

Üretim, bir avuç büyük firmada ve ağırlıklı olarak Çin’de toplanmıştır. Çin’deki en büyük üreticilerden birinin yıllık kapasitesi yaklaşık 3.000 ton olarak bildirilir. Küresel pazarın yılda birkaç on milyon dolar düzeyinde olduğu tahmin edilir; ilaç, tarım ilacı, korozyon inhibitörü ve kaplama katkısı başlıca kullanım gruplarıdır.

Propargil alkol, adı benzeyen başka maddelerle karıştırılmamalıdır. Allil alkol (CAS 107-18-6) çift bağlı, propil alkol (1-propanol, CAS 71-23-8) ise doymuş bir alkoldür; ikisi de farklı özelliklere sahiptir. Propargil bromür, propargil klorür, propargil amin ve propargil akrilat propargil alkolden türetilen ayrı kimyasallardır.

Bazı kataloglarda propargil alkolün oksietillenmiş türevleri de benzer adlarla görünür. Bunlar nikel kaplamada ve korozyon inhibisyonunda kullanılan ayrı ürünlerdir ve kendi CAS numaralarını taşır. Sipariş verirken ürün adı kadar CAS numarasının da doğrulanması bu nedenle önemlidir.

Tehlikeli bir madde olduğu için kullanımı ciddi önlem gerektirir. AB uyumlaştırılmış sınıflandırmasında yanıcı sıvı, yutulduğunda, deriyle temasta ve solunduğunda zehirli, ağır cilt yanıklarına yol açan ve sucul ortam için uzun süreli zararlı olarak yer alır. Isı, ışık, baz ve oksitleyicilerle kontrolsüz biçimde polimerleşebilir.

Bu risk gerçektir. Fransa’da bir kimya tesisinde 2018’de, uzun süre 30 °C üzerinde bekletilen bir propargil alkol varili polimerleşerek patlamış ve yangına yol açmıştır. Olay, depolama sıcaklığının ve ambalaj ömrünün güvenlik için belirleyici olduğunu gösterir.

PROPARGİL ALKOLÜN YAYGIN ÜRÜN VE KİMYASAL ADLARI:

Propargil Alkol
Propargilik Alkol
2-Propin-1-ol
Prop-2-in-1-ol
2-Propinol
Prop-2-inol
3-Propinol
Propinol
Propinil Alkol
2-Propinil Alkol
Etinil Karbinol
Etinilkarbinol
Etinilmetanol
Asetilen Karbinol
Asetilenil Karbinol
Hidroksimetilasetilen
1-Hidroksi-2-propin
3-Hidroksi-1-propin
3-Hidroksipropin
1-Propin-3-ol
1-Propin-3-il Alkol
Propiyolik Alkol
Agrisynth PA
107-19-7

Bu adların çoğu aynı maddeyi farklı adlandırma sistemleriyle ifade eder. Prop-2-in-1-ol uluslararası kurallara uygun sistematik addır. 2-Propin-1-ol ve 3-propinol alternatif numaralandırmalardır; etinil karbinol ve etinilmetanol ise yapıyı, metanolün etinil grubu taşıyan türevi olarak tanımlar.

Propargil adı, propin kökünden türeyen –CH₂–C≡CH grubunu belirtir. Aynı grubu taşıyan propargil bromür, propargil klorür veya propargil amin gibi bileşikler propargil alkolün eş anlamlısı değildir. Propinol yazımı da bazı kataloglarda “propynol” biçiminde görülür.

Agrisynth PA bir ticari addır. Bazı katalogların eş anlamlı listelerinde yer alan NA 1986 ve UN 1986 gibi kodlar madde adı değil, eski taşıma numaralarıdır; güncel UN numarası 2929’dur. Listedeki 107-19-7 ise maddenin CAS numarasıdır.

Siparişte bu adlardan hangisi kullanılırsa kullanılsın CAS numarası yanına yazılmalıdır. Saflık, su içeriği ve ambalaj gibi ürün özellikleri ad üzerinden değil, ürün belgelerinden doğrulanmalıdır.

PROPARGİL ALKOLÜN CAS NO, EC / EINECS NO VE KİMYASAL TANIMLAMA

Ürün adı: Propargil Alkol / Prop-2-in-1-ol

Yaygın kısaltması: PA (özellikle korozyon literatüründe kullanılır)

Kimyasal adı: Prop-2-in-1-ol (2-propin-1-ol)

CAS No: 107-19-7

EC / EINECS No: 203-471-2

EU indeks numarası: 603-078-00-X

Moleküler formül: C₃H₄O

Molekül ağırlığı: 56,06 g/mol

Yapısal gösterim: HC≡C–CH₂OH; SMILES: C#CCO

Kimyasal sınıfı: Asetilenik (alkinil) birincil alkol

Temel işlevleri: Asit korozyon inhibitörü, nikel kaplama parlatıcı ve düzeltici katkısı, kimyasal ara madde, klorlu çözücü stabilizatörü

AB’nin uyumlaştırılmış sınıflandırması indeks numarası 603-078-00-X altında yanıcı sıvı kategori 3 (H226), ağızdan, deriyle ve solunumla akut toksisite kategori 3 (H301, H311, H331), cilt aşınması kategori 1B (H314) ve sucul ortamda uzun süreli tehlike kategori 2 (H411) olarak verilir. Tedarikçi belgelerinde bundan daha sert sınıflandırmalar da görülür.

Taşımada UN 2929 numarası, sınıf 6.1 ve yan tehlike sınıfı 3 kullanılır. Gümrükte madde, doymamış asiklik alkollerin yer aldığı 2905.29 pozisyonuna girer; ayrıntılı gümrük kodu ürün ve ülke için doğrulanmalıdır.

Veri tabanlarında bu madde için RTECS numarası UK5075000, ABD atık kodu P102 ve NSC 8804 gibi kayıtlar da görülür. Bu kodlar maddenin kimliğini tamamlar, ancak ürün kalitesi hakkında bilgi vermez.

CAS ve EC numaraları, ürünü doğru maddeyle eşleştirmek için gereklidir. Aynı numarayı taşıyan teknik, laboratuvar ve ilaç sentezi kaliteleri saflık, su ve safsızlık sınırlarıyla birbirinden ayrılır. Sipariş yazılırken numaranın yanında kalite ve istenen belgeler de belirtilmelidir.

PROPARGİL ALKOLÜN KİMYASAL YAPISI VE MOLEKÜLER ÖZELLİKLERİ

Molekül HC≡C–CH₂–OH formülüyle gösterilir. Üç karbon atomundan ilk ikisi üçlü bağla bağlıdır, üçüncü karbon ise hidroksil grubunu taşır. Üçlü bağdaki karbonlar sp hibritleşmesi yaptığı için C≡C–C ekseni doğrusaldır; hidroksimetil grubu bu doğrusal birimin ucunda yer alır.

Üçlü bağ bir sigma ve iki pi bağından oluşur. Elektron bakımından zengin bu bölge metal yüzeylerine tutunabilir, metallerle koordinasyon yapabilir ve katılma tepkimelerine girebilir. Terminal C–H bağı sp karbonuna bağlı olduğu için alkanlara göre belirgin biçimde asidiktir; kuvvetli bazlarla veya bakır, gümüş gibi metal iyonlarıyla asetilür oluşturabilir.

Hidroksil grubu birincil alkoldür. Tahmini pKa değeri 13,6 civarındadır, yani sulu çözeltisi nötre yakın davranır. Bir ürün belgesi 50 g/L çözeltide pH 7, bir diğeri 500 g/L çözeltide pH 3 verir. Bu fark derişimden kaynaklanır; tek bir pH değeri derişim belirtilmeden ürün özelliği olarak alınmamalıdır.

Küçük ve polar bir moleküldür. Hidroksil grubu hidrojen bağı kurar; bu nedenle suyla her oranda karışır ve oktanol-su dağılım katsayısının logaritması yaklaşık –0,38’dir. Bu değer maddenin su fazında kaldığını ve canlılarda birikme eğiliminin düşük olduğunu gösterir.

Kovalent karakterli, nötr bir moleküldür ve iyonik bileşen içermez. Karbon atomlarının oksidasyon basamakları farklıdır: hidroksimetil karbonu alkol, üçlü bağdaki karbonlar alkin düzeyindedir. Yükseltgenmeyle önce propinale (propiyolaldehit), sonra propiyolik aside gidebilir.

Yapı termodinamik olarak gerilimlidir. Üçlü bağ; ısı, ışık, baz, oksitleyici ve peroksitlerin varlığında kendiliğinden polimerleşme eğilimi gösterir. Bu tepkime ısı açığa çıkarır ve kapalı kapta basınç artışına yol açabilir.

Üçlü bağ ile komşu hidroksilin birlikte bulunması propargil konumunu tepkimeye elverişli kılar. Hidroksil grubu karbamat, ester veya eter oluşturabilir; halojenle propargil halojenüre dönüşebilir. Üçlü bağ ise Sonogashira kenetlenmesi ve bakır katalizli azit-alkin siklokatılması gibi tepkimelerde kullanılır.

Çözünürlük davranışı yapıyla uyumludur. Hidroksil ve üçlü bağ polariteyi artırır, hidrokarbon kısmı çok kısadır; bu yüzden madde su, alkol ve eterle karışırken alifatik hidrokarbonlarda çözünmez. Klorlu ve aromatik çözücülerde çözünür.

Biyolojik sistemlerde sitokrom P450 2E1 enzimiyle propinale yükseltgenir. Bu daha reaktif aldehit, aldehit dehidrojenazı baskılar ve karaciğer hasarına katkıda bulunur. Maddenin yüksek toksisitesi bu metabolik etkinleşmeyle ilişkilendirilir.

PROPARGİL ALKOLÜN FİZİKSEL VE KİMYASAL ÖZELLİKLERİ

Genel teknik özellikler:

Değerler üreticiye, kaliteye ve ölçüm yöntemine göre değişebilir; aşağıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve üreticiye özgü TDS ile SDS belgelerinin yerine geçmez.

Fiziksel görünüm: Renksiz ile açık sarı (saman rengi) arasında, berrak ve akışkan sıvı; geranyum benzeri koku

Kimyasal karakter: Nötr, polar, asetilenik birincil alkol; terminal alkin; ısı, ışık ve bazlarla polimerleşmeye eğilimli

Moleküler formül: C₃H₄O

Molekül ağırlığı: 56,06 g/mol

CAS No: 107-19-7

EC / EINECS No: 203-471-2

Saflık (assay): Ticari kalitelerde çoğunlukla en az %98–99,9 (gaz kromatografisi). Örneğin TCI en az %98,0, Thermo Scientific en az %98,5, Merck en az %99,0, BASF en az %99,3, bazı Çinli üreticiler en az %99,5–99,6 ve bir ilaç ara ürünü tedarikçisi en az %99,65 bildirir. Bunlar ürüne özgü örnek spesifikasyonlardır, genel bir sınır değildir

Yoğunluk: 20 °C’de bağıl yoğunluk 0,948–0,950; bir üretici belgesinde 0,9485. 25 °C’de 0,963 g/mL literatür değeri ve bir güvenlik bilgi formunda 0,97 değeri de verilir

Kırılma indisi: n20/D yaklaşık 1,429–1,435; en sık 1,432 verilir

Erime noktası: Belgelere göre yaklaşık –48 ile –53 °C; bir üretici belgesinde –58 °C

Kaynama noktası: Yaklaşık 112–115 °C; en sık 113–115 °C verilir

Parlama noktası: Kapalı kapta yaklaşık 33 °C; açık kap ve diğer yöntemlerde 36–37,5 °C

Kendiliğinden tutuşma sıcaklığı: Yaklaşık 365 °C

Patlama sınırları: Havada hacimce alt sınır %3,4, üst sınır %70 (üç belge); iki belgede %1,9–86,2. Fark kaynak ve ölçüm yönteminden gelir

Buhar basıncı: 20 °C’de yaklaşık 1,54 kPa, yani yaklaşık 11,6–12 mmHg; bazı veri tabanları 15,6 mmHg verir

Buhar yoğunluğu: Havaya göre yaklaşık 1,93–1,94

Viskozite: 20 °C’de yaklaşık 1,68 mPa·s

Suda çözünürlük: Her oranda karışır; bir belgede 20 °C’de yaklaşık 1.000 g/L olarak verilir

Organik çözücülerde çözünürlük: Etanol, eter, aseton, kloroform, benzen ve etil asetatla karışır veya çözünür; karbon tetraklorürde az çözünür, alifatik hidrokarbonlarda çözünmez

pH (sulu çözelti): 50 g/L çözeltide yaklaşık 7 (TCI), 500 g/L çözeltide 20 °C’de 3 (Merck). Derişim belirtilmeden tek değer olarak alınmamalıdır

Oktanol-su dağılım katsayısı: log Pow yaklaşık –0,38; bir veri tabanında –0,35

pKa: Yaklaşık 13,6 (tahmini)

Koku eşiği: Yaklaşık 0,15 ppm

Nem / su içeriği: Bir tedarikçi spesifikasyonunda en çok %0,1; bir laboratuvar kalitesinde Karl Fischer yöntemiyle en çok %0,5. Genel bir sınır yoktur, ürün spesifikasyonuna bağlıdır

Formaldehit: Bir üretici spesifikasyonunda en çok %0,1; formaldehit üretim yolundan gelen bir safsızlıktır

Renk: Bir üretici spesifikasyonunda en çok 20 Hazen

Stabilizatör: Bir kaynak ticari malzemenin stabilizatör içerdiğini belirtir; türü ve miktarı çoğu belgede verilmez ve tedarikçiden sorulmalıdır

Bozunma: Normal koşullarda kararlıdır; ısı, ışık, baz, peroksit ve oksitleyicilerle polimerleşebilir. Yangında karbon oksitleri oluşur

Reaktivite: Fosfor pentoksit, kuvvetli asitler ve bazlar, oksitleyiciler, aminler, izosiyanatlar, asit klorürleri ve anhidritlerle uyumsuzdur; plastiklerin birçoğunu etkiler

Alevlenirlik sınıfı: NFPA 704 derecelendirmesinde sağlık 4, yanıcılık 3, kararsızlık 3 olarak verilir

Kısa Fiziksel Özellikler Açıklaması

Propargil alkol, sudan hafif, düşük viskoziteli ve oda sıcaklığında oldukça uçucu bir sıvıdır. Kaynama noktası 114 °C civarındadır. Parlama noktası yaklaşık 33 °C olduğundan serin ortamlarda bile alev alabilen buharlar oluşturur.

Buhar yoğunluğu havanınkinin yaklaşık 1,9 katıdır. Buharlar zeminde birikir ve uzaktaki bir tutuşma kaynağına kadar yayılabilir. Patlama sınırları geniştir; kaynaklara göre alt sınır %1,9–3,4, üst sınır %70–86 arasında verilir.

Ürünün soğukta, örneğin 0–10 °C veya 2–8 °C’de saklanması önerilir. Bu öneri katılaşma ile ilgili değildir; çünkü erime noktası çok düşüktür. Asıl neden maddenin ısıya ve havaya duyarlı olmasıdır.

Belgeler arasında küçük farklar görülür. Erime noktası –48 ile –58 °C, parlama noktası 33 ile 37,5 °C, bağıl yoğunluk 0,948 ile 0,97 arasında verilir. Farklar ölçüm yönteminden, sıcaklıktan, saflıktan ve literatür kaynağından gelir. Bağlayıcı değerler ürünün analiz sertifikasında aranmalıdır.

Su içeriği, kalitenin en önemli göstergelerinden biridir. Hiçbir güvenlik bilgi formu evrensel bir su sınırı vermez; üreticiler kendi sınırlarını, örneğin en çok %0,1, belirtir. Bu nedenle “susuz” gibi bir ifade, ancak ürün belgesinde bir su sınırıyla birlikte verilmişse anlam taşır.

PROPARGİL ALKOL MOLEKÜLER DÜZEYDE NASIL ÇALIŞIR?

Propargil alkolün etkisi uygulamaya göre değişen mekanizmalara dayanır: metal yüzeyinde adsorpsiyon ve film oluşumu, katot yüzeyinde kristal büyümesinin yönlendirilmesi, bir ara madde olarak üçlü bağ ve hidroksil kimyası ve klorlu çözücülerde bozunma zincirinin yavaşlatılması. Hepsinin ortak noktası molekülün üçlü bağıdır.

Asit korozyon inhibisyonu

Güçlü asitte çelik yüzeyi pozitif yüklenir ve asit anyonları yüzeye yaklaşır. Propargil alkol üçlü bağın pi elektronları ve hidroksildeki oksijen aracılığıyla yüzeye tutunur, hem anodik hem katodik tepkimeleri yavaşlatır. Bu nedenle karışık tip inhibitör sayılır.

Sülfürik asitte demir üzerinde yapılan bir çalışmada, adsorplanan her propargil alkol molekülünün yüzeydeki yaklaşık üç su molekülünün yerini aldığı hesaplanmıştır. Adsorpsiyon serbest enerjisi yaklaşık –31,2 kJ/mol bulunmuştur. Uzun daldırmadan sonra yüzeyde doymuş hidrokarbon karakterli bir film görülmüştür.

Asıl koruma, yüzeye tutunan moleküllerin zamanla polimerleşmesiyle oluşur. Hidrofobik bir film ortaya çıkar ve asidin metale erişimini sınırlar. Bir çalışmada bu filmin kalınlığı yaklaşık 11,3 Å olarak belirlenmiş; 80 °C’de 4 M HCl içinde ağırlıkça %0,05 derişimde yaklaşık %97 koruma bulunmuştur.

Etki derişik asitte güçlüdür, asit seyrelince zayıflayabilir. Paslanmaz çelik üzerinde yapılan bir çalışmada hacimce %0,05–0,10 propargil alkolle HCl içinde %98,3–99,9 inhibisyon etkinliği bildirilmiştir.

Metal iyonları ve yardımcı maddeler sonucu değiştirir. Bakır ve krom iyonları propargil alkolün hem korozyona hem hidrojen emilimine karşı etkisini artırır; Fe³⁺ ise özellikle %2,5’in üzerindeki FeCl₃ düzeylerinde etkiyi belirgin biçimde azaltır. Arsenik iyonu inhibisyonu artırırken hidrojen emilimini de hızlandırır.

İyodür gibi sinerjistler yüzey örtüsünü artırır. 0,5 M sülfürik asitte krom alaşımlı çelik üzerinde en iyi sonuç 10 mM propargil alkol ile %0,01 potasyum iyodür birleşiminde bulunmuştur. Adsorpsiyon Langmuir izotermine uymuştur.

Nikel kaplamada parlatıcı ve düzeltici

Nikel kaplamada ikincil (Sınıf II) parlatıcılar doymamış organik bileşiklerdir. Propargil alkol katot yüzeyinde pi elektronlarıyla adsorplanır ve nikel iyonlarının indirgenmesini çıkıntılı, yüksek akım yoğunluklu noktalarda yavaşlatır. Böylece çukurlar dolar, yüzey düzleşir ve tane yapısı incelir.

Bu bileşikler tek başına kullanılmaz. Sınıf II katkılar iç gerilimi ve kırılganlığı artırır; sakarin gibi kükürtlü Sınıf I parlatıcılar bunu dengeler. Bir çalışmada propargil alkol gibi üçlü bağlı katkılar ayrı ayrı denenmiş ve parlaklık ile düzeltme etkisi karşılaştırılmıştır.

Bir patentte propargil alkolün tek başına 0,15 g/L’de düzeltme sağladığı, ancak düşük akım yoğunluklu bölgelerde kaplamayı atlattığı bildirilmiştir. Etoksillenmiş türevleri daha iyi sonuç vermiştir. Toplam asetilenik katkı için 0,01–0,5 g/L aralığı verilir.

Kimyasal ara madde olarak

Terminal hidrojen, Sonogashira kenetlenmesinde palladyum ve bakır(I) katalizörlüğünde aril veya vinil halojenürlerle birleşir. Aynı terminal alkin, bakır katalizli azit-alkin siklokatılmasında (CuAAC, “klik kimyası”) triazol halkası verir. Propargil alkol, bu tepkimelerde alkol grubu üzerinden de bağlanabilen kolay bulunur bir yapı taşıdır.

Hidroksil grubu bütil izosiyanatla propinil bütilkarbamata dönüşür. Bu ara ürün sulu ortamda düşük sıcaklıkta iyotlanarak IPBC’yi verir. Klodinafop-propargil ve propargit gibi tarım ilaçlarında propargil alkol, molekülün propargil (prop-2-inil) grubunu sağlar.

Oksidasyonla propinal ve propiyolik asit, halojenasyonla propargil bromür ve 3-kloropropin elde edilir. Veri tabanları propargil alkolden hazırlanan ürünler arasında sülfadiazin, izofitol, idoksuridin ve fosfomisini de sayar.

Klorlu çözücülerde stabilizasyon

Trikloroetilen; metal, nem ve ısıyla bozunarak asit oluşturur. Propargil alkol, pirol gibi bir yardımcıyla birlikte ağırlıkça %0,005–1, tercihen %0,05–0,5 düzeyinde eklendiğinde bu bozunmayı yavaşlatır.

Bir hızlandırılmış testte katkısız çözücüde asitlik 494 ppm’e çıkmış, %0,1 propargil alkol, %0,05 pirol ve çok az amin içeren çözücüde 93 ppm’de kalmıştır. Propargil alkol tek başına kullanıldığında etki sınırlı kalmıştır.

PROPARGİL ALKOL HANGİ SEKTÖRLERDE KULLANILIR?

Propargil alkol, hacim olarak küçük ama işlevsel olarak değerli bir özel kimyasaldır. Başlıca kullanımları metal koruma, kaplama ve kimyasal sentezdedir. Aşağıda, incelenen kaynaklarda gerçekten belgelenmiş alanlar sayılmıştır.

Petrol ve gaz

Kuyu asitleme ve stimülasyon çalışmalarında derişik HCl çelik boruları, tüpleri ve sondaj ekipmanını aşındırır. Propargil alkol ve türevleri bu asitlere eklenen inhibitör paketlerinde kullanılır. Ayrıca karbondioksitli sulu ortamlarda demir korozyonuna karşı da denenmiştir.

Metal işleme ve asit dekapaj

Çeliğin HCl veya H₂SO₄ içinde dekapajında metal kaybını ve hidrojen emilimini azaltmak için kullanılır. Hidrojen emilimi çelikte kırılganlığa yol açabildiği için propargil alkol hidrojen gevrekleşmesinin sınırlanmasında da anılır.

Galvanik ve elektrokaplama

Nikel banyolarında parlatıcı ve düzeltici katkıdır. Kaynaklar ayrıca elektrolitik olmayan kaplama banyolarında bileşen olarak kullanıldığını belirtir. Çoğu zaman ticari katkı paketlerinin bir parçası olarak, düşük miktarlarda yer alır.

İlaç ve biyoteknoloji

Sentez ara maddesi olarak sülfonamit türü antibakteriyellerin (sülfadiazin), fosfomisinin ve bazı antiviral ve diğer ilaç öncüllerinin hazırlanmasında kullanılır. Nihai ilaçta bileşen olarak değil, üretim zincirinin bir basamağı olarak yer alır.

Tarım

Klodinafop-propargil gibi ot öldürücülerin ve propargit gibi akarisitlerin yapısında propargil grubu bulunur. Propargit, AB’de ürün olarak onaylı değildir; üretim ve kullanım durumu ülkeden ülkeye farklıdır.

Boya, kaplama ve ahşap koruma

Doğrudan bileşen olarak değil, IPBC küf önleyicisinin hammaddesi olarak yer alır. IPBC boya ve kaplamalarda kuru film koruyucusu, ahşap koruyucusu ve bazı yapıştırıcılarda kullanılır.

Kimya ve ince kimya

Asetilenik üç karbonlu yapı taşı olarak organik sentezde kullanılır. Propargil halojenürler, propargil esterleri ve eterleri, propiyolik asit ve çeşitli alkin türevleri bu yapı taşından elde edilir.

Polimer ve plastik

Alkin içeren monomerlerin, çapraz bağlayıcıların ve fonksiyonel polimerlerin hazırlanmasında kullanılır. Kaynaklar onu polimer değiştirici olarak sayar; klik kimyası ile polimerlere işlev kazandırma bu alandaki güncel örneklerden biridir.

Çözücü ve stabilizatör

Klorlu hidrokarbonların, özellikle trikloroetilenin buhar yağ gidermede bozunmasına karşı stabilize edilmesinde kullanılır. Selüloz asetat için çözücü olarak da anılır. Birçok bölgede trikloroetilen kullanımı kısıtlandığı için bu uygulama daralmıştır.

Elektronik, havacılık ve diğer özel alanlar

Lehim akısı bileşeni, havacılık boya sökücülerinde katkı ve laboratuvar reaktifi olarak kullanıldığı bildirilir. Bazı kaynaklarda toprak fumigantı olarak da geçer; ABD Çevre Koruma Ajansı bu kullanımı doğrulayamamıştır.

Gıda, kozmetik, tekstil, kâğıt ve deterjan gibi alanlarda yaygın bir kullanımına incelenen kaynaklarda rastlanmamıştır. Su arıtma ve madencilik gibi bazı alanlar tedarikçi sayfalarında yer alır, ancak bağımsız teknik kaynaklarla desteklenmemiştir.

PROPARGİL ALKOL KOZMETİK, GIDA VE İLAÇ UYGULAMALARINDA KULLANILIR MI?

Kısa yanıt: kozmetik ve gıdada bileşen olarak kullanılmaz. İlaçta ise yalnızca sentez ara maddesi olarak yer alır. Aşağıda üç alan ayrı ayrı ele alınmıştır.

Kozmetik

Propargil alkol bir kozmetik bileşeni değildir; kozmetik işlevi tanımlanmış bir INCI adı yoktur. Ağır cilt yanıklarına yol açar ve deri yoluyla emilerek ölümcül olabilir. Bu nedenle sürülen veya durulanan ürünlerde kullanılması kabul edilemez.

Bir parfüm hammaddesi veri tabanı maddeyi “koku olarak kullanım için değildir” diye işaretler. Kozmetik koruyucusu IPBC propargil alkolden sentezlenir; ancak IPBC ayrı bir maddedir ve bu durum propargil alkolün kozmetikte kullanılabileceği anlamına gelmez.

Gıda

Propargil alkol bir gıda katkı maddesi değildir ve E numarası bulunmaz. Gıdaya doğrudan eklenmez. Bir gıda ve tat veri tabanı maddeyi “tat verici olarak kullanım için değildir” diye işaretler; Gıda Kimyasalları Kodeksi’nde de yer almaz.

Gıdayla temas eden malzemelerde kullanımına izin verildiğine dair bir kayıt da bulunamamıştır. Gıda üretim tesislerinde bu maddenin kullanımı, gıdadan ayrı tutulması gereken teknik bir kimyasal olarak değerlendirilmelidir.

İlaç

İlaçta etken madde veya yardımcı madde olarak kullanılmaz. Tedarikçi kaynakları onu sülfonamit türü antibakteriyeller ve fosfomisin gibi ilaçların sentezinde kullanılan bir ara madde olarak tanıtır. Bu kullanım, üretim zincirinin erken bir basamağıdır.

Bu tür kullanımda ara maddenin son ürüne kalıntı olarak geçmemesi gerekir. Propargil alkol bazı testlerde mutajenik etki göstermiştir; ilaç üreticileri bu nedenle safsızlık kontrolünü uluslararası uyum kılavuzlarına göre yapar. Yüksek saflık ve parti tutarlılığı bu alanda önemlidir.

Farmakope monografı bulunan bir madde değildir; incelenen kaynaklarda böyle bir monografa rastlanmamıştır. İlaç sentezinde kullanılacak ürünün kalitesi alıcı ile üretici arasındaki spesifikasyonla belirlenir; hedef ülkenin ilaç üretim kuralları ayrıca değerlendirilmelidir.

PROPARGİL ALKOL ENDÜSTRİYEL UYGULAMALARI

Propargil alkolün endüstriyel değeri, üçlü bağı sayesinde metal yüzeylerine tutunması ve aynı bağın kimyasal sentezde çok yönlü bir tepkime noktası olmasından gelir. Aşağıdaki uygulamalarda madde çoğu zaman tek başına değil, yardımcı bileşenlerle birlikte kullanılır. Her uygulamanın performans koşulları ve mevzuatı ayrıdır.

Petrol kuyusu asitleme ve stimülasyon

Amaç, kuyu verimini artırmak için kullanılan derişik hidroklorik asidin çelik boruları, tüpleri ve sondaj ekipmanını aşındırmasını sınırlamaktır. Propargil alkol ve türevleri bu amaçla asit inhibitör paketlerine eklenir. Bir patent, ağırlıkça %80–90 propargil alkol içeren bir inhibitör karışımını tarif eder.

Tercih nedeni, yüksek sıcaklıkta ve derişik asitte güçlü koruma sağlaması ve yüzeyde kalıcı bir film oluşturmasıdır. Halojenli propargil alkoller, propargil alkol katılma ürünleri ve oksietillenmiş türevler de HCl ve karbondioksitli ortamlarda inhibitör olarak denenmiştir. Bir patentte karbondioksitli ortamda 5–20 ppm düzeyleri verilir.

Sınırlama, maddenin yüksek toksisitesi ve sucul ortamdaki zararlılığıdır. Sinamaldehit esaslı sistemler ile indolizin türevleri, asetilenik alkol kullanmayan alternatifler olarak geliştirilmiştir. Etkinlik seyreltik asitte düşebilir ve Fe³⁺ birikimi performansı azaltabilir.

Çelik dekapajı ve hidrojen gevrekleşmesi

Amaç, çelik yüzeyindeki oksit tabakasını HCl veya H₂SO₄ ile giderirken sağlam metalin çözünmesini ve hidrojen emilimini azaltmaktır. Hidrojen emilimi yüksek mukavemetli çelikte kırılganlığa yol açabilir. Propargil alkol, asit içinde yüzeyi kaplayan inhibitör olarak kullanılır.

Bir çalışmada paslanmaz çelik 304L’de hacimce %0,05–0,10 propargil alkolle HCl içinde %98,3–99,9 koruma elde edilmiştir. Bakır ve krom iyonları hem korozyon hem hidrojen emilimine karşı etkiyi artırmış, arsenik iyonu ise inhibisyonu artırırken hidrojen emilimini hızlandırmıştır.

Sınırlama, kullanılan banyoda biriken demir iyonlarıdır. Fe³⁺ propargil alkolün etkisini belirgin biçimde düşürür; bu nedenle banyo yaşlandıkça inhibitör düzeyinin ve etkinliğin izlenmesi gerekir. Alüminyum alaşımları için ayrı değerlendirme gerekir.

Nikel kaplama banyoları

Amaç, parlak ve düzgün bir nikel kaplama elde etmek ve alt yüzeydeki pürüzleri kapatmaktır. Propargil alkol ve etoksillenmiş türevi, sakarin gibi birincil parlatıcılarla birlikte ikincil parlatıcı olarak çok küçük miktarlarda kullanılır. Etkisi katot yüzeyine adsorpsiyonla başlar.

Bir çalışmada üçlü bağlı moleküllerin eklenmesiyle parlaklığın belirgin biçimde arttığı gösterilmiştir. Patent literatüründe toplam asetilenik katkı 0,01–0,5 g/L aralığında verilirken, propargil alkolün tek başına kullanıldığında düşük akım yoğunluğunda kaplamayı atlattığı, etoksillenmiş türevlerin daha iyi düzeltme sağladığı belirtilir.

Sınırlama, ikincil parlatıcıların iç gerilimi ve kırılganlığı artırmasıdır. Bu yüzden tek başına kullanılmaz ve kükürtlü birincil parlatıcıyla dengelenir. Banyo yaşlandıkça tüylenme veya koyu bölgeler oluşabilir. Alternatifler 2-bütin-1,4-diyol ve onun etoksilatları gibi diğer asetilenik katkılardır.

İlaç ve tarım ilacı sentezi

Amaç, hedef moleküle bir propargil veya alkin birimi eklemektir. Propargil alkol bu amaçla alkol grubu üzerinden ester, eter ve karbamat oluşturmada ya da üçlü bağ üzerinden kenetleme tepkimelerinde kullanılır. Tedarikçi kaynakları sülfadiazin, fosfomisin ve çeşitli tarım ilaçlarını örnek verir.

Klodinafop-propargil ve propargit gibi etkin maddelerin yapısında propargil grubu doğrudan bulunur. Veri tabanları ayrıca izofitol, idoksuridin ve propiyolik asidi propargil alkolden hazırlanan ürünler arasında sayar.

Tercih nedeni, küçük ve ucuz bir alkin kaynağı olmasıdır. Sınırlama, yüksek toksisite ve düşük saflıkta yan tepkimelerin artmasıdır. İlaç ara ürünü pazarlayan bir tedarikçi en az %99,65 saflık vurgular. Su, formaldehit ve renk gibi değerler ilgili sentez basamağına göre de sınırlanır.

Biyosit (IPBC) üretimi

Amaç, boya, kaplama, ahşap koruyucu, yapıştırıcı, metal işleme sıvısı ve bazı kişisel bakım ürünlerinde kullanılan IPBC küf önleyicisini elde etmektir. Bu üretimde propargil alkol önce bütil izosiyanatla tepkimeye girer, oluşan karbamat sonra iyotlanır. İşlem sulu ortamda ve düşük sıcaklıkta yürütülür.

IPBC 1975’te Troy Chemical tarafından patentlenmiştir. AB’de yıllık 10–100 ton aralığında kayıtlı olduğu bildirilir. Bu üretim, propargil alkolün boya sektörüne dolaylı katkısının başında gelir.

Sınırlama, tepkimenin izosiyanat ve iyot kimyasıyla yürümesi nedeniyle proses güvenliği gerektirmesidir. Nihai üründe kalıntı propargil alkol ve diğer safsızlıklar izlenir. Ham madde kalitesi IPBC’nin saflığını ve rengini etkileyebilir.

Klorlu çözücülerin stabilizasyonu

Amaç, buhar yağ gidermede kullanılan trikloroetilenin metal, nem ve ısı altında asit oluşturarak bozunmasını önlemektir. Propargil alkol ağırlıkça %0,005–1 düzeyinde, çoğunlukla pirol ve çok az amin gibi yardımcılarla birlikte eklenir. Tek başına etkisi sınırlıdır.

Tercih nedeni, düşük derişimde alüminyum ve çelik ekipmanı asidik bozunma ürünlerinden korumasıdır. Sınırlama, birçok bölgede trikloroetilen kullanımının kısıtlanması nedeniyle bu uygulamanın daralmış olmasıdır. Bazı bölgelerde alternatif çözücüler ve kapalı sistemler tercih edilmektedir.

Polimer değiştirme ve klik kimyası

Amaç, polimerlere, reçinelere ve yüzeylere üçlü bağ işlevi kazandırmak ve ardından bu işlevi azit içeren moleküllerle birleştirmektir. Propargil alkol, propargil akrilat, propargil metakrilat ve propargil eter gibi monomerlerin ve değiştiricilerin hammaddesidir.

Bakır katalizli azit-alkin siklokatılması yumuşak koşullarda çok seçici bir bağlanma sağlar. Bu nedenle yüzey işlevselleştirme, çapraz bağlama ve özel kaplama geliştirmede kullanılır. Kalıntı bakır, toksik monomerlerin kontrolü ve ürün güvenliği sınırlayıcı konulardır.

Diğer özel uygulamalar

Lehim akısı bileşeni, elektrolitik olmayan kaplama banyosu katkısı ve havacılık boya sökücülerinde yardımcı madde olarak kullanıldığı bildirilir. Laboratuvarlarda üç karbonlu alkin yapı taşı olarak araştırma reaktifidir.

Bu alanlarda kullanılan miktarlar genellikle küçüktür ve ürün belgeleri çoğunlukla formülatörlerin kendi bilgisinde kalır. Kullanım düşünen firmaların tedarikçiden ve mevzuattan ürüne özgü bilgi alması gerekir.

PROPARGİL ALKOL KULLANIMINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER

Propargil alkol yüksek tehlikeli bir kimyasaldır. Zehirli olması, deriden emilmesi, yanıcılığı ve polimerleşme eğilimi nedeniyle her aşamada sıkı önlemler gerekir. Kalite, uyumluluk ve mevzuat konuları birlikte değerlendirilmelidir.

Başlıca dikkat edilecek noktalar:

•    Deriden emilim: Sıvı deriden hızla emilir ve ölümcül olabilir. NIOSH deri notasyonu sistemik etki için “ölümcül”dür. Temas olasılığı varsa uygun eldiven, koruyucu giysi ve yüz koruması kullanılmalı, temas durumunda kıyafet çıkarılıp bol suyla yıkanmalıdır

•    Solunum: Buhar basıncı yüksektir ve koku eşiği düşüktür. Çalışma kapalı sistemde, yerel havalandırma altında yapılmalı; mesleki sınırlar ülkeye göre 0,2–2 ppm arasında değişir ve çoğu yerde deri notasyonu da taşır

•    Polimerleşme: Isı, ışık, baz, oksitleyici ve peroksitlerle kontrolsüz polimerleşebilir. Depolama sıcaklığı 30 °C’nin altında tutulmalı, açılmış kaplar uzun süre bekletilmemeli ve ısı kaynaklarından uzak tutulmalıdır

•    Uyumsuz maddeler: Fosfor pentoksit, kuvvetli asitler ve bazlar, oksitleyiciler, aminler, izosiyanatlar, asit klorürleri ve anhidritlerle temas ettirilmemelidir. Bakır, gümüş ve cıva tuzlarıyla bazik ortamda kararsız metal asetilürler oluşabilir

•    Yangın ve patlama: Parlama noktası yaklaşık 33 °C’dir. Buharlar havadan ağırdır ve geniş bir aralıkta patlayıcı karışım oluşturur. Ateşleme kaynakları uzaklaştırılmalı, topraklama ve bağlama yapılmalı, kıvılcım çıkarmayan takımlar ve patlamaya dayanıklı ekipman kullanılmalıdır

•    Malzeme uyumu: Paslanmaz çelik, cam ve fenolik kaplı kaplar tercih edilir. Kısa süreli kullanımda temiz, paslanmamış çelik kabul edilir. Alüminyum, kauçuk ve epoksi kaplamalardan kaçınılması önerilir; madde birçok plastiği etkiler

•    Su ve safsızlık: Su içeriği, formaldehit ve renk ürüne göre değişir. Kullanım amacına uygun kalite, analiz sertifikası ile doğrulanmalıdır

•    Göz: Seyreltilmemiş sıvı gözde kalıcı kornea hasarı yapabilir. Tam koruyucu gözlük ve gerektiğinde yüz siperi kullanılmalı, bölgede göz duşu bulunmalıdır

•    Çevre: Balıklar ve su pireleri için zehirlidir. Drenaja, toprağa ve su yollarına verilmemelidir

•    Atık: Birçok ülkede tehlikeli atık sayılır. ABD’de akut tehlikeli atık listesindedir (P102). Atık, lisanslı firmalarca bertaraf edilmelidir

•    Eğitim ve kayıt: Çalışanlar eğitilmeli, maruziyet izlenmeli ve acil durum planı hazırlanmalıdır

•    Mevzuat: Sınıflandırma, etiketleme, taşıma, mesleki maruziyet ve KKDİK/REACH yükümlülükleri hedef ülkeye göre kontrol edilmelidir

Bu bölüm genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Kullanılacak ürüne ait güncel güvenlik bilgi formu ve teknik bilgi formu esas alınmalıdır.

PROPARGİL ALKOL İÇİN BAŞLANGIÇ FORMÜLASYON YAKLAŞIMLARI

Aşağıdaki örnekler, propargil alkolün formülasyon ve proses geliştirme sürecinde nasıl değerlendirilebileceğini kavramsal düzeyde göstermek amacıyla hazırlanmıştır. Bunlar doğrulanmış ticari reçeteler, üretim talimatları veya mevzuata uygun nihai formüller değildir.

Propargil alkol zehirli, yanıcı, aşındırıcı ve polimerleşmeye yatkın bir maddedir. Bu nedenle bu bölümde tam bileşen tabloları, karışım sıraları, sıcaklık ve süre gibi uygulama ayrıntıları verilmemiştir. Yalnızca yayımlanmış kaynaklarda bildirilen düşük kullanım düzeyleri, değerlendirilecek değişkenler ve ölçütler sunulmuştur.

Her çalışma, güvenlik bilgi formuna uygun kapalı sistemlerde, eğitimli personelle ve yetkili laboratuvarlarda yapılmalıdır. Hazır ticari inhibitör ve kaplama katkı paketleri çoğu zaman saf maddeyle çalışmaya göre daha güvenli bir başlangıç sağlar. Mevzuat, güvenlik ve çevre değerlendirmesi her uygulamada uzmanlarca yapılmalıdır.

ÖRNEK 1: ASİTLİ ORTAMDA ÇELİK İÇİN PROPARGİL ALKOL İNHİBİTÖR DERİŞİMİ TARAMASI

Amaç: Karbon çeliği veya paslanmaz çelik kuponlarda, hidroklorik veya sülfürik asit içinde propargil alkol derişiminin, sıcaklığın ve sinerjistin korozyon hızı ve hidrojen emilimi üzerindeki etkisini incelemek.

Başlangıç yaklaşımı:
Asit ortamı: yaklaşık %15 HCl veya 0,5 M H₂SO₄, uygulamaya göre seçilir ve sabit tutulur
Propargil alkol: literatürde hacimce yaklaşık %0,05–0,10 (HCl’de paslanmaz çelik) veya ağırlıkça %0,05 (80 °C’de 4 M HCl); kademeli derişimlerle taranır
Sinerjist: potasyum iyodür yaklaşık %0,01 veya az miktarda bakır ya da krom iyonu; ayrı değişken olarak denenir
Metal kuponu, yüzey hazırlığı ve daldırma süresi: sabit tutulur
Sıcaklık: uygulamadaki gerçek aralıkta, kademeli olarak taranır

Uygulama yaklaşımı:
•    Kuponlar standart yöntemle temizlenip tartılır, kontrollü sıcaklıkta test çözeltisine daldırılır ve süre sonunda yeniden tartılarak korozyon hızı g/m²·sa olarak hesaplanır
•    Polarizasyon ve empedans ölçümleriyle karışık tip etki, adsorpsiyon ve film oluşumu incelenir; yüzey elektron mikroskobuyla görüntülenir
•    Hidrojen emilimi gerekiyorsa hidrojen geçirgenliği veya mekanik özellik kaybıyla izlenir
•    Asitte biriken Fe³⁺ düzeyinin etkisi ayrıca denenir; çünkü yaşlanan banyolarda etkinlik düşebilir
•    Sonuçlar ticari inhibitörler ve zehirliliği daha düşük alternatiflerle karşılaştırılır

Güvenlik ve kalite notu: Çalışma yalnızca çeker ocak veya kapalı sistemde, butil kauçuk eldiven, yüz siperi ve gözlükle yapılmalıdır. Hidrojen gazı çıkışı ve asit buharı hesaba katılmalı, kullanılmış asit çözeltisi mevzuata uygun atık olarak bertaraf edilmelidir. Saf madde yerine mümkünse hazır inhibitör çözeltisi kullanılmalıdır.

ÖRNEK 2: NİKEL KAPLAMA BANYOSUNDA ASETİLENİK KATKI DÜZEYİ DEĞERLENDİRMESİ

Amaç: Parlak bir nikel kaplama banyosunda propargil alkol veya etoksillenmiş türevinin düşük derişimlerinin parlaklık, düzeltme, süneklik ve düşük akım yoğunluğundaki kaplama üzerindeki etkisini incelemek.

Başlangıç yaklaşımı:
Ana banyo (nikel tuzları ve tampon): uygulamaya göre seçilir ve sabit tutulur
Birincil parlatıcı (sakarin gibi): literatürde yaklaşık 5 g/L düzeyine kadar; sabit tutulur
Propargil alkol veya etoksilatı: literatürde yaklaşık 0,05–0,20 g/L (patent); etoksilat için bir çalışmada yaklaşık 3 mg/L; toplam asetilenik katkı 0,01–0,5 g/L’yi aşmayacak şekilde taranır
2-Bütin-1,4-diyol veya etoksilatı: karşılaştırma için yaklaşık 5–10 mg/L
Amino-propin türevi: yaşlanma kusurlarını gidermek için literatürde yaklaşık 0,001–0,003 g/L; ayrı değişken olarak değerlendirilir
Sıcaklık, pH ve akım yoğunluğu aralığı: sabit tutulur

Uygulama yaklaşımı:
•    Hull hücresi plakalarıyla geniş akım yoğunluğu aralığında görünüm, parlaklık ve düzeltme etkisi değerlendirilir
•    Süneklik ve iç gerilim ölçülür; katkı arttıkça kırılganlığın arttığı ve birincil parlatıcıyla dengenin gerektiği izlenir
•    Banyo ampersaat başına yaşlandırılarak tüylenme, koyu bölgeler ve düşük akım yoğunluğu hataları kaydedilir
•    Katkı tüketimi periyodik olarak analiz edilir ve ticari katkı paketinin performansıyla karşılaştırılır

Güvenlik ve kalite notu: Saf propargil alkol yerine mümkünse etoksillenmiş veya hazır seyreltik katkı çözeltisi seçilmelidir. Banyo üzerinde havalandırma ve kapalı dozaj önerilir. Katkı ve nikel içeren atık sular mevzuata uygun arıtılmalıdır; nikel tuzları ayrıca duyarlılaştırıcı ve kanserojen olabileceğinden ayrı değerlendirme gerekir.

ÖRNEK 3: İLAÇ VEYA TARIM İLACI SENTEZİNDE PROPARGİL ALKOL PARTİ KALİTESİ DEĞERLENDİRMESİ

Amaç: Farklı tedarikçi partilerinin saflık, su, formaldehit, renk ve stabilizatör farklarının, propargil alkolü ara madde olarak kullanan bir sentez basamağında dönüşüm, seçicilik ve yan ürün oluşumuna etkisini karşılaştırmak.

Başlangıç yaklaşımı:
Propargil alkol partileri: en az üç tedarikçi veya parti; saflığa (örneğin %98, %99 ve %99,5 ve üzeri) ve su içeriğine göre seçilir
Model basamak: kullanıcının kendi süreci, örneğin karbamat veya ester oluşumu, Sonogashira kenetlenmesi ya da bakır katalizli azit-alkin siklokatılması; koşullar sabit tutulur
İzlenecek girdi parametreleri: saflık, Karl Fischer suyu, formaldehit, renk, kırılma indisi, stabilizatör türü
Çıktı parametreleri: dönüşüm, seçicilik, yan ürün profili, renk ve nihai ürün saflığı

Uygulama yaklaşımı:
•    Her parti için girdi analizleri gaz kromatografisi, Karl Fischer ve renk ölçümüyle kaydedilir
•    Aynı model basamak her partiyle tekrarlanır; dönüşüm, ürün saflığı ve yan ürün profili karşılaştırılır
•    Su ve stabilizatörün tepkimeyi, özellikle izosiyanat, metal katalizör ve baz içeren sistemlerde, etkileyip etkilemediği belirlenir
•    Sonuçlara göre alım spesifikasyonu, örneğin en az saflık ve en çok su, belirlenir

Güvenlik ve kalite notu: Çalışma yalnızca eğitimli personelle, kapalı sistemde ve polimerleşme riski dikkate alınarak yapılmalıdır. Partiler soğukta ve 30 °C altında saklanmalı, açılmış kaplar bekletilmemelidir. İlaç üretiminde ara maddenin son ürüne kalıntı olarak geçmesi ve genotoksik safsızlık kontrolü ayrıca planlanmalıdır.

PROPARGİL ALKOLE BENZER ÜRÜNLER VE ALTERNATİFLER

Propargil alkole alternatif aramak, kullanım amacının önce netleştirilmesini gerektirir. Asit inhibitörü, nikel parlatıcısı ve sentez yapı taşı olarak aranan özellikler birbirinden çok farklıdır. Aşağıdaki maddeler benzer bir işlevi üstlenebilir veya yapısal olarak yakındır, ancak hiçbiri her uygulamada birbirinin yerine geçmez. Çoğu zaman amaç, aynı performansı daha düşük zehirlilikle elde etmektir.

PROPARGİL ALKOL VE 2-BÜTİN-1,4-DİYOL

2-Bütin-1,4-diyol, iki hidroksil grubu taşıyan simetrik bir asetilenik diyoldür. Oda sıcaklığında higroskopik bir katıdır ve asetilen ile formaldehitin Reppe yöntemiyle birleştirilmesinden elde edilir. Propargil alkol de bu üretimde yan ürün olarak, yaklaşık %5 oranında oluşur.

Nikel kaplamada her iki madde de ikincil parlatıcı olarak kullanılır ve çoğu banyoda birlikte, etoksillenmiş biçimleriyle bulunur. Bütindiyol katı olduğu için buhar basıncı ve solunum riski daha düşüktür; propargil alkol ise sıvıdır ve düzeltme etkisi nedeniyle tercih edilir. Asit inhibisyonunda ise propargil alkolün yerini bütindiyol kolayca almaz.

PROPARGİL ALKOL VE 2-METİL-3-BÜTİN-2-OL

2-Metil-3-bütin-2-ol, terminal alkin taşıyan üçüncül bir alkoldür. Erime noktası yaklaşık 3 °C, kaynama noktası yaklaşık 104 °C’dir. Tavşanda deri yoluyla LD50 değeri yaklaşık 1.420 mg/kg bildirilir; bu değer propargil alkolün çok altındaki toksisiteye işaret eder.

Madde, kaplama katkısı ve asetilen taşıyıcısı olarak kullanılır. Organik sentezde Sonogashira kenetlenmesi için asetilen yerine geçen, sonradan koruyucu grubu çıkarılabilen bir kaynak olarak da bilinir. Primer alkol kimyasına ihtiyaç duyulan sentezlerde ise propargil alkolün yerini alamaz.

PROPARGİL ALKOL VE 3-BÜTİN-2-OL

3-Bütin-2-ol, propargil alkolün bir metil grubu eklenmiş ikincil alkol analogudur. Kaynama noktası yaklaşık 110 °C, parlama noktası yaklaşık 34 °C’dir. Vitamin A sentezinde, Sonogashira ve Pauson-Khand tepkimelerinde kullanılır.

Yapısal olarak yakın olsa da toksisitesi de benzerdir; bir kaynak LD50 değerini yaklaşık 57 mg/kg verir. Bu yüzden güvenlik açısından bir kazanç sağlamaz. Seçim, hedef molekülün kiral merkezine ve sentez planına bağlıdır.

PROPARGİL ALKOL VE ALLİL ALKOL

Allil alkol, üçlü bağ yerine çift bağ taşıyan benzer bir küçük alkoldür ve o da zehirli, yanıcı ve tahriş edicidir. Propargil alkol için geçmişte belirlenen birçok mesleki maruziyet değeri, allil alkolle yapılan benzetmeye dayanmıştır.

Bu madde asit inhibisyonunda ve nikel kaplamada aynı performansı vermez, çünkü yüzeyde polimerleşen film asıl olarak üçlü bağdan kaynaklanır. Güvenlik gerekçesiyle seçilebilecek bir ikame değildir; yalnızca aynı kimyasal ailenin bir üyesidir.

PROPARGİL ALKOL VE PROPARGİL ALKOL ETOKSİLATLARI

Etoksillenmiş propargil alkol, hidroksil grubuna etilen oksit eklenmiş bir türevdir. Nikel kaplamada daha iyi düzeltme sağladığı ve düşük akım yoğunluklu bölgelerde kaplamayı atlatmadığı bildirilir. Karbondioksitli ortamlarda 5–20 ppm düzeyinde inhibitör olarak da denenmiştir.

Türev daha az uçucudur ve çoğu zaman daha kolay işlenir. Ancak ayrı bir madde olduğundan CAS numarası, mevzuat durumu ve zehirlilik verileri ayrıca doğrulanmalıdır. Ticari katkı paketlerinde etoksilat çoğunlukla başka bileşenlerle karıştırılmış olarak sunulur.

ASİT İNHİBİTÖRÜ ALTERNATİFLERİ

Sinamaldehit esaslı sistemler, asetilenik alkol içermeyen en yaygın alternatiflerden biridir. Bir patent, asetilenik alkolleri çevreye zararlı bularak sinamaldehit temelli bir inhibitörü derişik HCl için tarif eder. İndolizin türevleri de %15–20’lik HCl içinde N80 çeliğinde propargil alkol sinerjisi olmadan denenmiştir.

Bu alternatiflerin ortak noktası, propargil alkolün yüksek zehirliliğini ve su ortamına zararını azaltma çabasıdır. Öte yandan yüksek sıcaklıkta ve derişik asitte propargil alkol hâlâ referans bileşendir. Bu nedenle çoğu ticari paket, propargil alkolü azaltarak, tamamen çıkarmadan çalışır.

SENTEZDE DİĞER PROPARGİLLEME KAYNAKLARI

Bromür ve klorür türevleri, yani propargil bromür ile 3-kloropropin, propargil grubunu doğrudan bağlamak için kullanılan reaktif halojenürlerdir. Propargil alkolden elde edilirler, ancak alkilleyici ve tahriş edici maddelerdir. Alkol grubu üzerinden esterleşme veya karbamat oluşumu mümkünse, propargil alkol doğrudan yapı taşı olarak yeğlenir.

Aminler ve esterler de farklı bağlanma stratejileri sunar. Seçimi hedef bağın türü, tepkime koşulları ve ürün güvenliği belirler. Hiçbir yapı taşı, bütün sentez planlarında diğerini karşılamaz.

PROPARGİL ALKOL İÇİN KALİTE KONTROL VE SATIN ALMA KRİTERLERİ

Propargil alkol için kalite kontrol, saflık ve su gibi klasik parametrelerin yanında kararlılık ve safsızlık profilini de kapsar. Bağlayıcı spesifikasyon her zaman ürünü sunan üreticinin teknik bilgi formunda ve analiz sertifikasında bulunur. Başlıca parametreler:

•    Kimlik ve kalite sınıfı: Ürün adı ve CAS numarası 107-19-7 birlikte yazılmalıdır. Kalite sınıfı, örneğin teknik, sentez veya laboratuvar kalitesi, açıkça belirtilmelidir

•    Saflık: Gaz kromatografisiyle belirlenir. Ticari spesifikasyonlarda çoğunlukla en az %98–99,9 görülür; TCI en az %98,0, Thermo Scientific en az %98,5, Merck en az %99,0, BASF en az %99,3, bazı Çinli üreticiler %99,5–99,6, bir ilaç ara ürünü tedarikçisi en az %99,65 bildirir

•    Su içeriği: Karl Fischer yöntemiyle ölçülür. Bir tedarikçi en çok %0,1, bir laboratuvar kalitesi en çok %0,5 bildirir. Evrensel bir sınır yoktur; ilaç ve organometalik sentezde su kritik olabilir

•    Formaldehit: Üretim yolundan gelen bir safsızlıktır. Bir üretici spesifikasyonu en çok %0,1 verir. Formaldehit hem güvenlik hem de sonraki tepkimeler açısından önemlidir

•    Renk: Bir üretici en çok 20 Hazen bildirir. Madde renksizden açık sarıya kadar değişir; sararma yaşlanmanın ve polimerleşmenin işareti olabilir

•    Yoğunluk ve kırılma indisi: 20 °C’de bağıl yoğunluk yaklaşık 0,948–0,950, n20/D yaklaşık 1,429–1,435 arasındadır. Kimlik doğrulamada ve hızlı kabul kontrolünde kullanılabilir

•    Stabilizatör: Ticari malzemenin bir stabilizatör içerdiğine dair bilgi vardır; türü ve miktarı çoğu belgede verilmez. Sentezde veya kaplamada engelleyebileceğinden tedarikçiden sorulmalıdır

•    Metal iyonları ve diğer safsızlıklar: Özellikle demir ve bakır gibi iyonlar kaplamada, asit inhibisyonunda ve polimerleşme eğiliminde etkili olabilir. Kullanım amacına göre sınır talep edilmelidir

•    Parti bilgileri: Üretim tarihi, parti numarası, ambalaj türü ve net miktar sorulmalıdır. Uzun bekleyen partilerde analiz yenilenmelidir

•    Belgeler: SDS, TDS, parti bazlı analiz sertifikası ve taşıma bilgisi istenmelidir. İlaç veya tarım ilacı sentezi için kalite beyanı ve safsızlık kontrol çerçevesi ayrıca sorulmalıdır

Üreticinin tipik değerleri ile bağlayıcı spesifikasyonu birbirine karıştırılmamalıdır. Parçacık boyutu ve yığın yoğunluğu gibi katılara özgü parametreler bu sıvı için uygulanmaz. Test yöntemleri, örneğin gaz kromatografisi ve Karl Fischer, alıcı ile satıcı arasında önceden kararlaştırılmalıdır.

PROPARGİL ALKOLÜN DEPOLANMASI VE TAŞINMASI

Propargil alkol serin, kuru, iyi havalandırılan ve ateşleme kaynaklarından uzak bir yerde, sıkıca kapalı orijinal ambalajında saklanmalıdır. Madde ısıya, ışığa ve havaya duyarlıdır; bu yüzden birçok tedarikçi inert gaz altında saklamayı önerir. Depo, zehirli ve yanıcı sıvılar için uygun, kilitli ve sızdırmaz tabanlı olmalıdır.

Sıcaklık sınırı belgeye göre değişir. TCI 0–10 °C’yi, CDH, Molekula ve Thermo Scientific 2–8 °C’yi önerir; Merck 2–30 °C aralığını verir, başka bir kaynak ise 30 °C’nin altını belirtir. Soğuk depolamanın nedeni donma değil, polimerleşme riskidir. Üreticinin kendi talimatı esas alınmalıdır.

Fransa’daki bir olay raporu, uzun süre 30 °C’nin üzerinde bekletilen bir varilde meydana gelen polimerleşme patlamasını anlatır. Çıkarılan derslerde açılmış varillerin azot altında tutulması ve birkaç hafta içinde tüketilmesi, açılmamış varillerin ise 30 °C’nin altında ve yaklaşık bir yıldan kısa süre saklanması öne çıkar.

Uygun ambalaj malzemeleri temiz paslanmaz çelik, cam ve fenolik kaplı kaplardır. Alüminyumdan, kauçuktan ve epoksi kaplamalardan kaçınılması önerilir; madde birçok plastiği etkiler. BASF 0,5 kg, 186 ve 190 kg varil ve dökme sevkiyat sunduğunu belirtir; bir üretici 180 kg varil, Hint tedarikçileri ise 35, 50 ve 200 kg varil bildirir.

Uyumsuz maddeler fosfor pentoksit, kuvvetli asitler ve bazlar, oksitleyiciler, aminler, izosiyanatlar, asit klorürleri ve anhidritlerdir. Bakır, gümüş ve cıva tuzlarıyla temas patlayıcı metal asetilürlerin oluşumuna yol açabilir. Depo, gıda ve yem alanlarından ayrı tutulmalıdır.

Taşımacılıkta çoğu belge UN 2929, sınıf 6.1 (yan tehlike 3), zehirli, yanıcı sıvı, organik, başka yerde belirtilmemiş olarak sınıflandırır. Paketleme grubu belgeye göre I veya II olarak verilir; TCI, CDH, Sigma-Aldrich ve Molekula grup I, Loba, Henan Haiyuan ve Thermo Scientific grup II bildirir. Bazı sayfalarda UN 1986 / NA 1986 numarası da görünür.

Bu farklar ürün formuna, saflığa ve değerlendirme yöntemine bağlı olabilir. Her sevkiyatta ilgili tedarikçinin güncel güvenlik bilgi formu ve ADR, IMDG veya IATA yönetmeliği esas alınmalıdır. Kemler numarası 63 olarak verilir.

Taşıma sırasında ambalajın sızdırmaz olması, etiketlerin eksiksiz bulunması ve aracın sıcaktan korunması gerekir. Yaz aylarında uzun süre güneş altında bekletilmemeli, mümkünse soğutmalı taşıma değerlendirilmelidir. Dökme sevkiyatta tank ve hatların temiz, nemsiz ve uyumlu malzemeden olduğu doğrulanmalıdır.

PROPARGİL ALKOLÜN GÜVENLİK BİLGİLERİ

Propargil alkol, birçok tedarikçi belgesinde yüksek tehlikeli bir madde olarak yer alır. Zehirlidir, deriden emilir, aşındırıcıdır, yanıcıdır ve kontrolsüz polimerleşebilir. Aşağıdaki bilgiler genel okuyucuya yöneliktir ve ürüne özgü güvenlik bilgi formunun yerini almaz.

Başlıca tehlikeler:

•    Sınıflandırma: AB uyumlaştırılmış sınıflandırmasında yanıcı sıvı kategori 3 (H226), yutulduğunda, deriyle temasta ve solunduğunda akut toksisite kategori 3 (H301, H311, H331), cilt aşınması kategori 1B (H314) ve sucul ortamda uzun süreli tehlike kategori 2 (H411) yer alır. Bazı tedarikçiler daha sıkı sınıflandırma kullanır; örneğin H300, H310, H330, H341, H372 ve bir tedarikçide H350 görülür

•    Akut toksisite: Sıçanda ağızdan LD50 değeri belgelere göre yaklaşık 20–70 mg/kg, tavşanda deriden yaklaşık 16–88 mg/kg olarak bildirilir. Sıçanda solunum LC50 değeri iki saatte yaklaşık 873 ppm’dir. Deri notasyonu vardır; sıvının deriden emilimi ölümcül olabilir

•    Cilt ve göz: Seyreltilmemiş sıvı dakikalar içinde ikinci derece yanıklara ve gözde kalıcı hasara yol açabilir. Gözyaşartıcı etkisi vardır; koku eşiği yaklaşık 0,15 ppm’dir

•    Solunum: Buharlar burun, boğaz ve akciğeri tahriş eder. Tekrarlanan maruziyette karaciğer ve böbrek etkileri bildirilmiştir. Mesleki sınırlar ülkeye göre değişir: NIOSH ve ACGIH 1 ppm (deri), Almanya ve İsviçre 2 ppm, Hollanda Sağlık Konseyi’nin önerisi 0,2 ppm

•    Uzun süreli etkiler: ABD Ulusal Toksikoloji Programı’nın sıçan ve farelerde yaptığı solunum çalışmasında burun birincil hedef olmuş, erkek sıçanlarda kanserojen etkiye dair bazı kanıtlar bildirilmiştir. Madde bazı bakteri testlerinde mutajenik bulunmuştur

•    Yangın ve patlama: Parlama noktası yaklaşık 33 °C’dir, buharları havadan ağırdır ve geniş bir aralıkta patlayıcı karışım oluşturur. Yangında karbondioksit, alkole dayanıklı köpük veya kuru kimyasal toz kullanılabilir; güçlü su jeti önerilmez. NFPA 704 derecelendirmesi sağlık 4, yanıcılık 3, kararsızlık 3’tür

•    Reaktivite: Isı, ışık, baz, peroksit ve oksitleyicilerle polimerleşebilir. Fosfor pentoksitle temasta alev alma bildirilmiştir. Kapalı kapta ısınma basınç artışına ve patlamaya yol açabilir

•    Kişisel koruyucu donanım: Çalışma kapalı sistemde veya çeker ocakta yapılmalıdır. Güvenlik bilgi formunda onaylanmış, geçirgenlik verisi olan eldiven (örneğin butil kauçuk), tam yüz koruması veya sızdırmaz gözlük, koruyucu giysi ve gerektiğinde solunum koruması kullanılmalıdır. Göz duşu ve acil duş bulunmalıdır

•    Döküntü: Bölge boşaltılmalı, ateşleme kaynakları kapatılmalı ve havalandırma sağlanmalıdır. Dökülen madde inert emici ile toplanmalı, kanalizasyona verilmemelidir. Acil durum kılavuzları küçük döküntüde 50 m, tank yangınında 800 m izolasyon mesafesi önerir

•    İlk yardım: Temas hâlinde kirli giysiler hemen çıkarılmalı, deri ve gözler bol suyla en az 15 dakika yıkanmalı, solunmuşsa kişi temiz havaya çıkarılmalıdır. Her durumda derhal tıbbi yardım ve zehir danışma merkezine başvurulmalıdır. Belirtiler gecikmeli ortaya çıkabilir

•    Çevre: Balıklar için LC50 değeri yaklaşık 1,53 mg/L, su pireleri için yaklaşık 3,36 mg/L bildirilir. Sucul organizmalar için zehirlidir; suya, toprağa ve drenaja verilmemelidir

•    Atık: ABD’de akut tehlikeli atık listesindedir (P102). Atık, tehlikeli atık mevzuatına göre lisanslı firmalarca bertaraf edilmelidir

Bu bölüm genel bilgilendirme amaçlıdır; ürüne özgü SDS yerine geçmez.

PROPARGİL ALKOLÜ SATIN ALIRKEN NELERE DİKKAT EDİLMELİDİR?

Propargil alkol hacim olarak küçük ama kritik bir özel kimyasaldır. Pazar büyüklüğünün 2025’te yaklaşık 30–60 milyon ABD doları olduğu ve yıllık yaklaşık %3–5 büyümesi beklendiği bildirilir. Üretim, Çin’de Henan Haiyuan, Dezhou Tianyu ve Shandong Donge Fengle gibi firmalarda ve BASF’ta yoğunlaşmıştır. Bu nedenle satın alma kararı fiyat kadar güvenlik ve süreklilik açısından da değerlendirilmelidir.

Dikkat edilmesi gereken başlıca konular:

•    Doğru kimyasal kimliği: 107-19-7 CAS numaralı, prop-2-in-1-ol adlı madde istenmelidir. Propargil alkol etoksilatı, 2-(prop-2-iniloksi)etanol, 3-bütin-2-ol ve propargil amin gibi benzer adlı ürünler farklı maddelerdir

•    Kullanım amacına uygun kalite: Asit inhibitörü, kaplama katkısı ve ilaç sentezi için gerekli saflık, su, formaldehit ve renk sınırları farklıdır. Gereksinim önceden yazılı spesifikasyona dönüştürülmelidir

•    “Susuz” ifadesi: Susuz ya da düşük sulu kalite ancak belgede bir su sınırıyla birlikte verilmişse anlamlıdır. Sınır ve ölçüm yöntemi analiz sertifikasında görülmelidir

•    Ürün belgeleri: Güncel SDS, TDS, parti bazlı analiz sertifikası ve taşıma belgeleri istenmelidir. SDS’teki sınıflandırma ve paketleme grubu sevkiyat belgeleriyle uyumlu olmalıdır

•    Ambalaj ve lojistik: Küçük laboratuvar şişelerinden 190 kg varil ve dökme yüklemeye kadar seçenekler vardır. Tehlikeli madde taşımaya yetkili firma, uygun araç ve soğuk zincir ihtiyacı ayrıca planlanmalıdır

•    Parti tutarlılığı ve raf ömrü: Üretim tarihi sorulmalı, stok devri planlanmalı, açılmış kapların kısa sürede tüketilmesi sağlanmalıdır

•    Tedarikçinin teknik desteği: Güvenli elleçleme, depolama, inhibitör veya katkı seçimi konusunda bilgi verebilmesi değerlidir

•    Mevzuat: Madde hedef ülkede zehirli ve tehlikeli madde mevzuatına, KKDİK ve REACH yükümlülüklerine, tehlikeli madde taşıma kurallarına ve mesleki maruziyet sınırlarına tabidir. Gerekli izin ve kayıtlar alıcı tarafından kontrol edilmelidir

•    Toplam tedarik maliyeti: Birim fiyatın yanında soğuk depolama, tehlikeli madde nakliyesi, koruyucu donanım, atık bertarafı ve güvenlik eğitimi giderleri hesaba katılmalıdır

Sipariş öncesinde ürünün güvenlik ve spesifikasyon belgeleri eksiksiz incelenmeli, kritik uygulamalarda numune ile ön deneme yapılmalıdır.

PROPARGİL ALKOLÜN ATAMAN KİMYA’DAN TEDARİĞİ

Propargil alkol; asit korozyon inhibisyonu, nikel kaplama, ilaç ve tarım ilacı sentezi ile IPBC üretiminde kullanılan, terminal alkin ve birincil alkol taşıyan özel bir kimyasaldır. Zehirli ve yanıcı olması nedeniyle seçiminde belge ve kalite doğrulaması özellikle önemlidir.

ATAMAN KİMYA web sitesinde propargil alkol için genel tanıtım niteliğinde birden fazla ürün sayfası bulunmaktadır. Sayfalarda madde prop-2-yn-1-ol, propargyl alcohol veya propynol adlarıyla anılmakta, kullanım alanları ve eş anlamlı adlar sıralanmaktadır.

Bu sayfalarda kalite sınıfı, saflık, su içeriği, formaldehit düzeyi, ambalaj, stok, menşe veya belge bilgisi gibi ürüne özgü ayrıntılar yer almamaktadır. Sayfalarda bir tedarik taahhüdü ya da teslim süresi bilgisi de bulunmamaktadır.

İncelenen sayfalardan birinde başka bir maddeye, 2-(prop-2-iniloksi)etanole ait CAS numarası, EC numarası ve molekül formülü görünmektedir. Bu nedenle sayfalardaki tanımlayıcı veriler tek başına esas alınmamalı; siparişte CAS numarası 107-19-7 ve ürün adı birlikte yazılarak teyit edilmelidir.

Sayfalardan birinde ticari ürünün bir stabilizatör içerdiği belirtilmektedir. Stabilizatörün türü ve miktarı belirtilmediğinden bu bilgi kullanım amacına göre sipariş öncesinde ATAMAN KİMYA’dan ayrıca sorulmalıdır.

Asit inhibisyonu, kaplama katkısı veya ilaç sentezi için propargil alkol arayan firmaların istenen kaliteyi, su ve formaldehit sınırlarını, ambalaj türünü ve gerekli belgeleri ATAMAN KİMYA’ya önceden iletmesi önerilir. Böylece ürün uygunluğu ve güncel tedarik durumu daha sağlıklı değerlendirilebilir.

Ürünün güncel stok durumu, menşei, kalite sınıfı, saflığı, su ve formaldehit düzeyi, stabilizatör bilgisi, ambalajı, taşıma koşulları, mevzuat uygunluğu ve belgeleri sipariş öncesinde ATAMAN KİMYA’dan teyit edilmelidir.

Teklif talebinde aşağıdaki bilgilerin paylaşılması, doğru ürünün değerlendirilmesini kolaylaştırır:

•    Kullanım sektörü ve nihai uygulama, örneğin asit inhibitörü, nikel kaplama, ilaç veya tarım ilacı sentezi, IPBC üretimi

•    İstenen kalite sınıfı ve saflık sınırı

•    İstenen su içeriği, formaldehit ve renk sınırları

•    Stabilizatör ihtiyacı veya stabilizatörsüz kalite beklentisi

•    İstenen CAS numarası (107-19-7) ve varsa marka veya ürün kodu

•    Tahmini sipariş miktarı ve sevkiyat sıklığı

•    İstenen ambalaj türü ve boyutu, depolama ve boşaltma imkânları

•    Talep edilen belgeler: SDS, TDS, analiz sertifikası ve taşıma belgeleri

•    Varsa mevcut ürünün TDS veya analiz bilgileri

Zehirli ve yanıcı bir madde olduğundan, teslim alma ve depolama koşullarının hedef ülkedeki tehlikeli madde mevzuatına uygunluğu alıcı tarafından da kontrol edilmelidir.

ATAMAN KİMYA iletişim bilgileri için şirketin web sitesindeki iletişim sayfası kullanılabilir.

PROPARGİL ALKOL HAKKINDA SIK SORULAN SORULAR

Propargil alkol nedir?
HC≡C–CH₂OH formüllü, en basit asetilenik birincil alkoldür. Renksiz ile açık sarı, akışkan, geranyum kokulu bir sıvıdır. Asit inhibitörü, nikel kaplama katkısı ve ilaç, tarım ilacı ile IPBC sentezinde ara madde olarak kullanılır.

Propargil alkol ne demektir?
Adı, üçlü bağlı propargil (prop-2-inil) grubundan gelir. Sistematik adı prop-2-in-1-oldür; etinil karbinol, 2-propin-1-ol ve propinol gibi adlarla da anılır. Yapısında uçta bir üçlü bağ ve bir hidroksil grubu bulunur.

Propargil alkolün CAS numarası nedir?
107-19-7’dir. Benzer adlı etoksilat, propargil amin veya 2-(prop-2-iniloksi)etanol gibi ürünlerin numarası farklıdır; siparişte CAS numarası ve ürün adı birlikte belirtilmelidir.

Propargil alkolün EC / EINECS numarası nedir?
203-471-2’dir. AB uyumlaştırılmış sınıflandırmasında 603-078-00-X indeks numarasıyla yer alır.

Propargil alkolün kimyasal formülü nedir?
C₃H₄O’dur. Molekül ağırlığı yaklaşık 56,06 g/mol’dür. Yapısal gösterimi HC≡C–CH₂OH veya C#CCO şeklindedir.

Propargil alkol kozmetikte veya gıdada kullanılır mı?
Hayır. Kozmetik bileşeni değildir ve INCI adı yoktur; gıda katkı maddesi değildir ve E numarası bulunmaz. Kozmetikte kullanılan IPBC koruyucusu propargil alkolden sentezlenir, ancak ayrı bir maddedir.

Propargil alkol ile 2-bütin-1,4-diyol arasındaki fark nedir?
Propargil alkol tek hidroksilli, uçucu bir sıvıdır. 2-Bütin-1,4-diyol iki hidroksilli, higroskopik bir katıdır ve propargil alkolün yan ürün olarak oluştuğu üretimde ana üründür. İkisi de nikel kaplamada ikincil parlatıcıdır, ancak aynı madde değildir.

Propargil alkol ne amaçla kullanılır?
Asit ortamında çeliği korumak, nikel kaplamada parlaklık ve düzgünlük sağlamak, ilaç ve tarım ilacı sentezinde alkin yapı taşı sunmak, IPBC üretmek ve trikloroetileni stabilize etmek için kullanılır.

Propargil alkol hangi sektörlerde kullanılır?
Petrol ve gaz, metal işleme ve dekapaj, galvanik kaplama, ilaç, tarım ilacı, boya ve ahşap koruma zinciri, ince kimya ve polimer değiştirme alanlarında kullanılır. Kozmetik ve gıdada bileşen olarak yer almaz.

Propargil alkol asit korozyonunu nasıl önler?
Üçlü bağın pi elektronları ve hidroksil oksijeni aracılığıyla çelik yüzeyine tutunur ve anodik ile katodik tepkimeleri yavaşlatır. Yüzeydeki moleküller zamanla polimerleşerek asidin metale erişimini sınırlayan hidrofobik bir film oluşturur.

Propargil alkol ne işe yarar?
Derişik asitte metal kaybını ve hidrojen emilimini azaltır, nikel banyosunda parlak ve düzgün kaplama sağlar, sentezde alkol ve alkin işlevli çok yönlü bir yapı taşı olarak hareket eder.

Propargil alkol nikel kaplamada nasıl çalışır?
İkincil parlatıcı olarak katot yüzeyine adsorplanır ve nikel iyonlarının çıkıntılı noktalarda indirgenmesini yavaşlatır. Böylece çukurlar dolar, yüzey düzleşir ve tane yapısı incelir. Etkisi sakarin gibi birincil parlatıcılarla dengelenir.

Propargil alkol suda çözünür mü?
Evet. Suyla her oranda karışır; ayrıca etanol, eter, aseton, kloroform ve benzenle de karışır veya çözünür. Alifatik hidrokarbonlarda çözünmez.

Asit inhibisyonunda ne kadar propargil alkol kullanılır?
Literatürde paslanmaz çelikte HCl içinde hacimce yaklaşık %0,05–0,10 düzeyleri bildirilir. Kuyu asitlemesinde propargil alkol esaslı inhibitör karışımı asit akışkanının yaklaşık %0,5–20’si oranında eklenmiştir. Gerçek doz sıcaklığa, asit türüne ve ticari pakete bağlıdır.

Propargil alkol tehlikeli bir madde midir?
Evet, yüksek derecede tehlikelidir. Yutulduğunda, deriyle temasta ve solunduğunda zehirlidir, ciddi cilt yanığı ve göz hasarı yapar, yanıcıdır ve sucul ortam için zararlıdır. Çalışma kapalı sistemde ve uygun koruyucu donanımla yapılmalı, ürüne özgü SDS esas alınmalıdır.

Propargil alkol neden deriden emilerek ölümcül olabilir?
Küçük, polar ve suda karışabilen bir molekül olduğundan deriden hızla geçer. Tavşanda deri yoluyla LD50 değeri yaklaşık 16–88 mg/kg bildirilir ve deri notasyonu vardır. Temas durumunda kirli giysiler çıkarılıp bol suyla yıkanmalı ve derhal tıbbi yardım alınmalıdır.

Propargil alkol REACH kapsamında kayıtlı mıdır?
Madde AB’de uyumlaştırılmış sınıflandırmaya sahiptir ve ECHA sınıflandırma ve etiketleme envanterinde bildirimleri bulunur. Kayıt numarası, tonaj aralığı ve kullanım kapsamı ECHA veri tabanından ve tedarikçiden teyit edilmelidir. Türkiye’de KKDİK kapsamındaki durum ayrıca kontrol edilmelidir.

Propargil alkolün fiziksel görünümü nasıldır?
Renksiz ile açık sarı, berrak, akışkan bir sıvıdır; kokusu geranyuma benzer. Bağıl yoğunluğu yaklaşık 0,95, kaynama noktası yaklaşık 114 °C, parlama noktası yaklaşık 33 °C’dir.

Propargil alkolün UN numarası nedir?
Çoğu belgede UN 2929, sınıf 6.1 (yan tehlike 3) verilir. Paketleme grubu belgeye göre I veya II’dir. Bazı sayfalarda UN 1986 / NA 1986 da görülür. Her sevkiyatta güncel SDS ve taşıma mevzuatı kontrol edilmelidir.

Propargil alkolde su ve formaldehit neden önemlidir?
Su, izosiyanat ve metal katalizör içeren sentezlerde tepkimeyi bozabilir. Formaldehit üretim yolundan gelen bir safsızlıktır ve hem güvenlik hem sonraki tepkimeler açısından önemlidir. Sınırlar tedarikçiye göre örneğin en çok %0,1 olarak değişir.

Propargil alkol fiyatı neye göre değişir?
Saflığa, su ve formaldehit sınırlarına, ambalaja, sipariş miktarına, soğuk depolama ve tehlikeli madde taşıma gereksinimlerine göre değişir. Hammadde olan asetilen ve formaldehit maliyetleri ile üretici yoğunluğu da etkilidir.

Propargil alkolün alternatifi var mı?
Kullanıma bağlıdır. Nikel kaplamada 2-bütin-1,4-diyol ve etoksilatlar, asit inhibisyonunda sinamaldehit esaslı sistemler ve indolizin türevleri, sentezde 2-metil-3-bütin-2-ol gibi alkinler değerlendirilebilir. Hiçbiri her uygulamada birbirinin yerine geçmez.

Propargil alkol nasıl depolanmalıdır?
Serin, kuru, havalandırılan ve ateşleme kaynaklarından uzak yerde, kapalı orijinal ambalajda saklanmalıdır. Birçok tedarikçi 2–8 °C veya en çok 30 °C ile inert gaz altında depolamayı önerir. Açılmış kaplar uzun süre bekletilmemelidir.

Propargil alkol satın alırken hangi belgeler istenmelidir?
SDS, TDS ve parti bazlı analiz sertifikası temel belgelerdir. Uygulamaya göre kalite beyanı, taşıma belgesi ve mevzuat bilgileri de istenmelidir.

Propargil alkol satın alırken hangi teknik özellikler önemlidir?
Saflık, su içeriği, formaldehit, renk, bağıl yoğunluk, kırılma indisi, stabilizatör bilgisi ve safsızlık profili önemlidir. Ambalaj, üretim tarihi ve parti tutarlılığı da sorulmalıdır.

PROPARGİL ALKOL – TEKNİK ÖZET

Kimyasal adı: Prop-2-in-1-ol; propargil alkol

Yaygın adı: Propargil alkol, 2-Propin-1-ol, Etinil karbinol, Propinol, Propargyl alcohol

CAS No: 107-19-7

EC / EINECS No: 203-471-2

Moleküler formül: C₃H₄O

Molekül ağırlığı: 56,06 g/mol

Kimyasal sınıfı: Asetilenik birincil alkol; terminal alkin

Fiziksel görünüm: Renksiz ile açık sarı, berrak, akışkan sıvı; geranyum benzeri koku

Temel özellikler: Bağıl yoğunluk yaklaşık 0,948–0,950 (20 °C), kırılma indisi yaklaşık 1,429–1,435, kaynama noktası yaklaşık 112–115 °C, erime noktası yaklaşık –48 ile –58 °C, parlama noktası yaklaşık 33 °C (kapalı kap), buhar basıncı yaklaşık 1,54 kPa (20 °C), suda her oranda karışır

Başlıca işlevler: Asit korozyon inhibitörü, nikel kaplama ikincil parlatıcısı, sentez ara maddesi, klorlu çözücü stabilizatörü

Önemli uygulama alanları: Petrol kuyusu asitleme ve çelik dekapajı, galvanik nikel kaplama, ilaç ve tarım ilacı sentezi, IPBC üretimi, trikloroetilen stabilizasyonu, klik kimyası ve polimer değiştirme

Kalite kontrol açısından kritik parametreler: Saflık, su içeriği, formaldehit, renk, bağıl yoğunluk, kırılma indisi, stabilizatör, metal iyonları

Depolama: Serin, kuru ve havalandırılan yerde, kapalı orijinal ambalajda; çoğunlukla soğukta ve inert gaz altında; ısı, ışık, baz, oksitleyici ve uyumsuz maddelerden uzak

Mevzuat: AB uyumlaştırılmış sınıflandırmasında yanıcı sıvı kategori 3 (H226), akut toksisite kategori 3 (H301, H311, H331), cilt aşınması kategori 1B (H314) ve sucul kronik kategori 2 (H411); taşımada UN 2929, sınıf 6.1 (3), paketleme grubu belgeye göre I veya II; kozmetik ve gıdada bileşen olarak kullanılmaz; REACH ve KKDİK durumu ile kullanım izinleri tedarikçiden ve güncel mevzuattan teyit edilmelidir.